Edinburgh’da müzeler ve sanat: Vermeer, Buz Pateni Yapan Rahip ve Niagara

Çoğumuz düşmemek için kollarımızı açardık; o göğsünde kavuşturmuş. Buz Pateni Yapan Rahip’teki adam, zor hareketi sıradan gösteren bir soğukkanlılıkla buzda kayıyor. Geleneksel olarak Canongate Kirk’ün rahibi Robert Walker diye tanınıyor. Edinburgh’un resimlerini Hollanda’ya veya Amerika’ya kadar izlemeden önce, vaaz kürsüsünde asla göremeyeceğiniz bir şey yapan bu kentliyle başlayın.

Artık kısaca National adıyla tanıtılan İskoçya Ulusal Galerisi, Princes Street’in yanındaki Mound üzerinde. Ana giriş East Princes Street Gardens içinde; Waverley İstasyonu yürüyerek yakın. Koleksiyona bir sabah ayırıp öğleden sonra Canongate’e yürüyün. Böylece bir güne Edinburgh’un bütün galerilerini yüklemeden, portreye kent içinde bir yer verirsiniz.

Mound: koleksiyon birlikte yaşamayı öğreniyor

William Henry Playfair’in galerisi 1859’da açıldığında iki kuruma ev sahipliği yapıyordu. Bina içindeki bölme, Kraliyet İskoç Akademisi’nin sergi alanlarını ulusal koleksiyondan ayırıyordu. Akademi 1912’de yan binaya taşındı. Dışarıdan yerleşik bir klasik tapınaklar düzeni gibi görünen şey, sanatı kimin göstereceği ve kime ait olması gerektiği üzerine görüşmelerle oluştu. Ulusal müze oda oda, alım alım kuruldu.

Tabloların hikâyeleri bu süreci mimarinin dışına taşıyor. Vermeer’i iplik üreticisi aldı; Amerika’ya göç etmiş iş insanı Niagara tablosunu İskoçya’ya gönderdi. Özel parayla verilmiş kişisel kararlar, sonradan zevki değişmeyi sürdürecek bir topluma sunuldu. Üç resim de kayıtlarımızda bu galerinin koleksiyonunda; şu an görülebilirlikleri doğrulanmış değil. Yola çıkmadan seçtiğiniz tabloları sorun.

Neredeyse aile içinde kalacak rahip portresi

Walker, kentin dışındaki donmuş gölleri kullanan Edinburgh Paten Derneği’nin üyesiydi. Buz Pateni Yapan Rahip’in mekânı geleneksel olarak Duddingston diye kabul ediliyor. Hollanda’da büyümüş Walker, Hollanda tipi patenler giyiyor. Bu küçük ayrıntı eğlencesine ayrı bir geçmiş kazandırıyor. Figür büyük ölçüde yalnız bırakılmış; tereddütlü izleyiciye herkesin böyle rahat kaydığını gösterecek kalabalık yok.

Özel mülkiyette geçen kuşaklar boyunca neredeyse kimsenin bu görüntüyü tanıma fırsatı olmadı. 1949’da müzayedeye çıkınca ulusal galerinin dikkatini çekti ve galeri satın aldı. Bugün tanıdık olan siluet iki yüzyıl boyunca durmadan çoğaltılmadı. Aile resmi kamusal yaşama oldukça geç girdi; kartpostal görüntüsü de alımdan sonra geldi. Bir kentin sattığı resimlerde kendini hep tanıdığını varsaymadan bu sırayı hatırlayın.

Henry Raeburn’e atıf da sorgulandı; alternatif olarak Henri-Pierre Danloux önerildi. Galeri Raeburn adını koruyor. Aile geleneği bu adı destekliyor, ayrıca Raeburn Walker’ın terekesinin mütevellilerindendi. Tartışmayı saklamak veya çözülmüş dedektif hikâyesine çevirmek gerekmiyor. Buzdaki paten izlerine ve paltonun dış çizgisine bakın. Zahmetsiz hareket iddiası, teması gösteren bu birkaç ize dayanıyor.

Küçük, sessiz odadan önce Vermeer

1901’deki temizlik, Marta ve Meryem’in Evinde İsa üzerindeki imzayı ortaya çıkardı. Boyutu ve İncil konusu yüzünden resim, Vermeer için beklenmedik bir adaydı. Ressamın günümüze ulaşmış en büyük tablosu ve kariyerinin başına ait. Aklında küçük ev içleriyle gelenin bakışını ayarlaması gerekiyor. Kişiler, ilişkileri önce bedenlerden ve hareketlerden okunacak kadar büyük.

Marta ekmek getirmiş, Meryem dinlerken bütün işin kendisine bırakılmasına itiraz ediyor. İsa’nın beyaz masa örtüsü önündeki eli, dikkati oturan kız kardeşe çeviriyor. Karşılaşma Luka İncili’nden geliyor, fakat resim gündelik ev içi yakınmasını da anlaşılır bırakıyor. Eylemle tefekkür arasındaki dinî ayrımı düşünmeden Marta’nın şikâyetini anlayabilirsiniz. Başkasının oturabilmesini sağlayan konukseverlik, onun emeğini gerektiriyor.

Vermeer, Meryem’in profilini aydınlık kumaşın önünde kuruyor; ışık ekmeği ve dokumaları tarif ediyor. Bir yüzün sınırını zihninizde çevresine çizgi çekmeden izleyin. Biçimler renklerin buluştuğu yerde çıkıyor. Resim Katolik bir sipariş sahibi veya gizli Katolik ibadethanesi için yapılmış olabilir, ama ilk gideceği yer belirsiz. Bunu belirsiz bırakmak gerekiyor: Akla yatkın sipariş açıklaması, elde duran sözleşmeyle aynı şey değil.

Paisley’deki bir iplik şirketinin yöneticisi William Allan Coats, imza bulunduktan sonra tabloyu aldı. Ölümünün ardından oğulları koleksiyonu sattı, fakat Vermeer’i 1927’de İskoçya’ya bağışladı. Hollandalı bir dinî sahnenin Edinburgh’daki kamu galerisine yolculuğu, sanayici bir aileden geçiyor. Yalnızca ressamları sıralamak, ziyaretçinin burada bu resimle karşılaşmasını sağlayan kararı gözden kaçırır.

Niagara Atlantik’i geçiyor

Frederic Edwin Church, kendi Amerika Tarafından Niagara Şelalesi tablosunu 1870’te geri satın aldı. Tuvalin gezici hayatı başlamıştı bile; 1887’de John Stewart Kennedy onu İskoçya’ya vermek üzere aldı. Kennedy Amerika’da, demiryollarına kömür ve çelik tedarikini ve bankacılığı içeren bir kariyer kurmuştu. Doğduğu ülkeye hediye olarak Amerikan manzarası seçti.

Bu tablo fiziksel mesafe istiyor. İki buçuk metreyi aşan yüksekliği, ayrıntıları ayırmaya başlamadan dikkatinizi kuşatabiliyor. Church hazırlık malzemeleri arasında renklendirilmiş sepya fotoğraf da kullandı; gözlemle kurgu birlikte çalıştı. Soldaki küçük platform icat edilmiş, minicik insanlar düşen suyu ölçmeye yardım ediyor. Onları bulun, sonra başka yere bakın. Şelale alanı hemen geri alıyor.

Church, resmettiği görünümden turistik altyapının büyük bölümünü çıkardı. Şelaleye ilgisi resimlerin de ötesindeydi: Niagara’yı sanayinin yayılmasından koruma çabalarını destekledi ve 1880’de koruma dilekçesini imzaladı. Görünürdeki el değmemiş doğa böylece ilk bakıştaki kadar masum değil. Ressam zaten ziyaret edilen, yapılaşan, tartışılan bir yeri resmediyor ve bu deneyimin hangi parçalarının izleyiciye ulaşacağını seçiyordu.

Okumayı bırakınca en çok değişen resim hangisiyse en uzun duruşu ona saklayın. Hava uygunsa sonra Royal Mile boyunca Walker’ın cemaat kilisesi Canongate Kirk’e yürüyün. Duddingston Loch başka bir geziyi bekleyebilir; resimdeki mekân kesin belgeye değil geleneğe dayanıyor. Zamanınız sınırlıysa sakin bir galeri sabahı ve onunla bağlantılı tek yürüyüş, sonraki binayı kovaladığınız öğleden sonradan daha çok hatıra bırakır.