Colmar’da müzeler ve sanat: Unterlinden’de Isenheim Sunağı, Cranach ve Monet

Kara gökyüzüne uzanan parmak, çarmıhtaki bedeni gösteriyor. Vaftizci Yahya’nın parmağı bu; oysa İsa çarmıha gerildiğinde Yahya çoktan ölmüştü. Grünewald yine de onu sahneye almış. Isenheim Sunağı’nda hareketin söylediği, tarih sırasından daha önemli: Buraya, acı çeken bu bedene bakın. Colmar gezisi ahşap çatkılı evlerin görüntüsüyle değil, bu parmakla da başlayabilir. Gün o zaman başka türlü ilerler.

Unterlinden Müzesi’ne sakin bir sabah ayırın, ardından çevredeki sokaklar için vakit bırakın. Aynı koleksiyonda hastane için yapılmış bir eserden Lutherci bir ressamın huzursuz iç mekânına, sonra Alsace’tan uzakta resmedilmiş günbatımına geçiliyor. Bina da bir yolculuk sunuyor: Orta Çağ manastırı, eski belediye hamamları ve modern ek yapı. Kayıtlarımız bu eserleri müze koleksiyonunda gösteriyor, fakat tek tek sergilenme durumları doğrulanmış değil. Sırf belirli bir resim için yola çıkacaksanız görülebilirliğini önceden sorun.

Hastanenin acıya verdiği yanıt

Isenheim’daki Antonitler, Aziz Antonius ateşi denen hastalıktan mustarip insanlara bakıyordu. Bugün bunu, kirlenmiş tahıldan kaynaklanan ergot zehirlenmesiyle ilişkilendiriyoruz; manastırın tedavi dünyasında ilaçlar, kutsal emanetler ve dualar vardı. Sunak da o dünyaya ait. Kanatları Grünewald boyadı, heykelleri Haguenau’lu Nicolas yaptı. Tek nesnede iki zanaat birleşiyor; boyayla kurulan tenle oyulmuş bedenlerin farkı eserin etkisine katılıyor. Bakmaya başlamadan iki adı da okuyun.

Isenheim Sunağı kanatları açıldıkça görünüm değiştirirdi. Kapalıyken merkezde Çarmıha Geriliş vardı; dış kanatlar açılınca Müjde ve Diriliş’in de bulunduğu sahneler, daha da açılınca heykelli kutsal bölüm ve Aziz Antonius’un yaşamından olaylar görülürdü. Bu değişimleri birer olay gibi düşünün. Bir günün tanıdık görüntüsü ertesi gün başka birinin arkasında kaybolabiliyordu. Bugün parçaları ayrı ayrı inceleyen ziyaretçinin bütünü zihninde böyle kurması gerekiyor; yoksa birbiriyle ilgisiz dramatik resimler dizisiyle kalır.

Önce Çarmıha Geriliş’teki elleri, sonra Diriliş’teki kumaşı izleyin. Acı parmakları kasıyor; dirilen figür, önceki bedeni böylesine korkunç kılan ağırlıktan kurtulmuş gibi. Smarthistory anlatısı, hastane ortamını hastaların kendilerini resimde bulma ve teselli arama olasılığıyla ilişkilendiriyor. Bu, her hastanın ne hissettiğine dair bir kayıt değil, görüntünün yorumu. Resmin savunmasız bedene ne kadar doğrudan seslendiğini anlamak için yaralara geçmişe dönük teşhis koymak gerekmiyor.

Buradaki renklerin yakın geçmişi de var. 2022’de tamamlanan restorasyon, sararmış verniklerin ve heykellere sonradan sürülmüş boyaların etkilerini giderdi. Aklında eski bir çoğaltma olan ziyaretçi farklı bir ton dengesi bulabilir. Eser, Devrim sırasında Isenheim’dan çıkarıldıktan sonra 1852’de eski Unterlinden manastırına ulaştı. Colmar bu altüst oluş sayesinde onun koruyucusu oldu; müze siparişin verildiği yer değil, yolculuğun son durağı.

Schongauer ve azizin ayakları dibindeki adam

Grünewald’a sipariş verilmeden önce, Isenheim topluluğunun başka bir yöneticisi adını bir resme geçirmişti. Martin Schongauer’in Orlier Sunağı’nda Jean d’Orlier, Aziz Antonius’un ayakları dibinde diz çöküyor. Kalan kanatlar yaklaşık 1470–1475 tarihli. Ortadaki bölüm kayıp olduğu için bakış da eksik kalıyor: Boyanmış iki kanat, artık bir kapıyı açarak geri getirilemeyecek büyük bir nesneyi düşündürmek zorunda.

Colmar doğumlu Schongauer bu kanatların dışına Müjde’yi, içine Doğuş’u ve bağışçıyı aziziyle birlikte resmetti. Diz çöken sipariş sahibiyle koruyucusunun boyut farkına biraz zaman verin. Resmi d’Orlier yaptırmış, ama ona aşağıdan giriyor. Daha sonraki hastane sunağının dehşeti yanında burada insan ihtiyacı, kurumun yetkisi ve göksel yardım arasında sessiz bir uzlaşma aranıyor. İki sipariş birlikte Isenheim’ı tek ressamın başarısının arka planı olmaktan çıkarıp geçmişi olan bir topluluk haline getiriyor.

Cranach bıçağı kadının elinde bırakıyor

Oturan kadının kanatları, bıçağı ve bir odun parçası var. Çevresinde çocuklar oynuyor; uzak gökte atlılar karanlığın önünde toplanıyor. Yaşlı Lucas Cranach’ın 1532 tarihli Melankoli’sinde, aynı odadakiler sanki aynı havayı yaşamıyor. Çocuklar oyunlarıyla meşgul. Kanatlı kadın küçük, tekrarlanan işine gömülmüş. Gökyüzündeyse bambaşka şeyler oluyor.

Luther’le kişisel tanışıklığı olan Cranach’ın bu resmini müze, reformcunun melankoliyi şeytanla ilişkili bir tehlike saymasıyla birlikte okuyor. Bazı motiflerin hâlâ açıklanamadığını da kabul ediyor. Kadının çubuk yontması bunlardan biri. Her nesneye hazır karşılık bulan rehberlere kapılmayın. Belirsizlik, resim üzerine araştırmalar kadar konunun da içinde. Uzaktaki atlılardan çocuklara dönüp odanın onların görünürdeki güvenliğini ne ölçüde sağlayabildiğine bakın.

Monet ışığın değişmesini bekliyor

Creuse Vadisi’nde Günbatımı’na vardığınızda insan figürlerinin yerini nehirle onu kuşatan yamaçlar alıyor. Monet 1889 ilkbaharında Fresselines çevresinde çalışmış, ışık değiştikçe benzer bakış noktalarına dönmüştü. Müze manzarayı 1975’te satın aldı. Koleksiyonun coğrafyası Yukarı Ren’den Orta Fransa’ya, ritmi dinî olaylardan bir akşamın geçişine kayıyor.

Göğe geçmeden nehirden başlayın. Müzenin anlatısı Monet’nin toprağa ve suya yoğunlaşmasına dikkat çekiyor; günbatımı manzaranın maddesine yayılmış. Bir renk lekesini yamaç olana kadar izleyin, sonra yeniden boya olarak görün. Alet tutan, duaya kapanan, çiviyle delinmiş bunca elden sonra bu dikkat değişimi bedende bile hissedilebilir. Çözülmesi gereken bir hareket yok. Güçlük, gözlere yeterince süre tanımakta.

Yeniden yeryüzüne çıkın

Dışarıda, müzenin genişlemesi kenti daha küçük ölçekte değiştirmiş. Herzog & de Meuron, manastırla yeni kompleksi meydanın altından bağladı; eski hamamlar da projeye katıldı. Otobüs ve otopark alanı olan yerde Sinn Kanalı’nın bir bölümü yeniden ortaya çıktı. Ziyaret düzeni elverirse bir yönde yeraltı bağlantısını, dönüşte meydanı kullanın: İki yol, mimariyi tek cephe fotoğrafından daha iyi anlatıyor.

Unterlinden için yarım günü geniş tutun, öğleden sonrayı sıkıştırmayın. Görmek istediğiniz tabloları sorun; üç ya da dört eserin önünde uzun durmayı seçin ve sunağa dönmeden mola verin. Günün sonuna başka bir biletin saatini yetiştirme telaşı olmayan bir yürüyüş bırakın. Grünewald’ın elleriyle Cranach’ın bıçağından sonra sıradan günışığı iyi gelir.