Rotterdam’da müzeler ve sanat: Bosch, Bruegel, Dalí ve Depot

Bruegel’in Babil Kulesi resminde yapının bir yanında beyaz bir toz izi yükseliyor. Yakındaki kızılımsı şerit, şantiyede başka bir güzergâhı gösteriyor. Bunlar üst katlara çıkarılan kirecin ve tuğlanın izleri. Kitab-ı Mukaddes’teki dil karmaşası inşaatı durdurmadan önce birilerinin malzemeyi yerine ulaştırması gerekiyor. İşleyen limanıyla resimlere giren Rotterdam’da bu ayrıntı, çok eski bir felakete şehrin sesini katıyor.

Ziyaretin merkezine Boijmans Van Beuningen koleksiyonunu koyun; fakat şu ayrımı baştan yapın: ana müze yenileme nedeniyle kapalı, hemen yanındaki Depot ise ziyaretçi kabul ediyor. Buradaki gösterimler ve depo gezileri, alışılmış bir resim galerisi turundan farklı beklentiler gerektiriyor. Bu beş tabloyu belli salonlarda art arda göreceğinizin garantisi yok. Rezervasyon yapmadan programı incelemek ve eserlere erişimi sormak için beş neden olarak düşünün. Depot’tan başlayın, ardından Signac’a Rotterdam konusunu veren Leuvehaven’a zaman ayırın.

Depolamanın başlı başına ziyaret nedeni olduğu bina

Kasım 2021’de Depot açılınca ziyaretçinin koleksiyonla alışılmış ilişkisi tersine döndü. Genellikle gözden saklanan depolar, gezinin asıl konusu oldu. MVRDV’nin aynalı binası çevresindeki şehri kavisli dış yüzeyinde taşıyor. İçeride eserler sanat akımlarının sırasına göre değil, korunma ihtiyaçlarına göre yerleştirilmiş. Rehberli bir turda depo bölmelerinden birine girebiliyorsunuz.

Koleksiyonun başlangıcında bir avukatın vasiyeti var. Frans Jacob Otto Boijmans, eserlerini 1849’da Rotterdam’a bıraktı; 1958’de D. G. van Beuningen’e ait koleksiyonun alınmasıyla müze adındaki ikinci soyadı geldi. Bruegel’in kulesi de bu ikinci koleksiyonla geldi. Bir kişinin satın aldığı tablo, şehrin kültürel kimliğine katıldı.

Depot’un ziyaret koşullarını okurken bu geçmişi hatırlayın. Deponun halka açılması, bütün eserlerin aynı anda yakından incelenebileceği anlamına gelmiyor. Yolculuğa değecek eserleri seçin, hangilerini görebileceğinizi öğrenin ve gününüzü buna göre kurun. Bina ayrıca paketlemeden koruma çalışmalarına kadar sergiden önce yapılan işleri fark etme olanağı veriyor; genellikle görünmeden kalan hazırlıklar burada gözünüzün önünde.

Bruegel’in şantiyesinde iş sürüyor

Babil Kulesi’nde ceza henüz işi durdurmuş değil. Küçücük insanlar yük taşıyor, yapı örüyor. Tepeye yakın kırmızı tuğlalar, yıpranmış alt katlardan daha yeni görünüyor. Yapının bütünü bir bakışta kavranabilse de Bruegel malzemenin içinde geçen zamanı görünür kılıyor.

Kule, Roma’daki Kolezyum’dan aldığı biçimi insanın kullanabileceği her türlü ölçeğin ötesine büyütüyor. Yinelenen kemerler gözün izleyebileceği bir düzen kurarken işçiler bu düzeni ayrı ayrı işlere bölüyor. Bakarken anıt ile onu yükseltmeye devam eden insanlar arasında seçim yapıyorsunuz. Kutsal metindeki sonu biliyoruz; ama sıradaki malzemenin gelişi hâlâ birinin o anki derdi.

Bir liman şehrinde bu gerilime vakit ayırmak yerinde olur. Kulenin altındaki limanla yukarıdaki duvar örgüsü aynı faaliyetin parçaları. Bruegel’in resminde büyük bir iddia, malzeme tedarikine dayanıyor. Sudan yapıya doğru hareketi izleyin, ardından toza yeniden bakın: koca projenin nasıl yapıldığına dair küçük, dağınık izler orada.

Bosch’un yolcusu eskiden bir kapı gibi açılıyordu

Yolcu başını çevirirken ayakları onu ileriye götürüyor. İki ayağındaki ayakkabı birbirini tutmuyor. Bosch’un figürü çoğu zaman, taşıdıklarının yükü altında hayatın ayartmaları arasından geçen ve geriye bakmaktan kendini alamayan sıradan bir insan olarak yorumlanır. Müze resim için Seyyar Satıcı adını da kullanıyor.

Teknik araştırma bu ahlaki yolculuğa eserin kendi geçirdiği yolu ekliyor. Resim başlangıçta bir triptiğin dış kanatlarını kaplıyordu. Kanatlar sonradan birleştirilip bugünkü biçiminde kesildi; içteki resimler bağımsız eserlere dönüştü. Tek başına tamamlanmış görünen görüntü, eskiden daha büyük bir nesnenin kapalı yüzüydü. Kanatlar açılınca bir resim dünyasının yerini bir başkası alıyordu.

Bu bilgi ortadaki birleşme çizgisinin anlamını değiştiriyor. Çizgi, yalnızca ahşaptaki bir kesinti değil, nesnenin nasıl kullanıldığının kanıtı. Yolcu, çevresinin parçalanmasından sağ çıkmış. Geriye attığı bakış artık, geçmişini yalnızca ön yüzüne bakarak kuramayacağımız bir resmin içinde kalıyor. Yorumda ölçüyü korumak gerek: ahlaki yolculuk okuması yerleşmiş olsa da her hayvanın, her hareketin tek ve değişmez bir karşılığını bulmak zorunda değiliz.

Kalem tutan bir çocuk, tablo alan bir şehir

Rembrandt Derneği ile müzenin 120 dostunun desteği, 1940’ta Titus Çalışma Masasında tablosunun alınmasını sağladı. Böylesine özel bir konuya birlikte sahip çıkanlar olmuştu. Rembrandt, oğlunu 1655’te ailenin Amsterdam’da Jodenbreestraat’taki evinde resmetti. Saskia’dan doğan dört çocuğundan çocukluğu atlatabilen yalnızca Titus’tu.

Kalem, hokka ve kalem kutusu çocuğa yapacak bir iş veriyor; dikkatiyse başka yere kaymış gibi. Masa onu küçük bir bilgine dönüştürmüyor. Öndeki serbest fırça izleri ve yüzünde toplanan ışıkla birlikte duruşu, düşünceyi elindeki işten ayırıyor. Aklından ne geçtiğini bildiğimizi sanmadan da bu dalgınlığı tanıyabiliriz.

Portre, 2023’teki geçici bir sergi için yapıldığı eve döndü. Bu kısa buluşma Rotterdam ziyaretine uygun bir dipnot: müze koleksiyonu bir şehirde kök salarken içindeki resimler başka şehirlerle ilişkilerini sürdürebiliyor. Çocuğun büyüdüğü evin adresi ile tabloyu satın almak için para veren topluluk, aynı yüze açılan iki ayrı yol.

Dalí’nin seyircisi bir kâbus satın alıyor

Kasım 1970’te açılan Dalí retrospektifine sekiz haftada 190.000’den fazla ziyaretçi geldi. Sergi kâr etti. Sonrasında G. J. Verijssel’in terekesinden sağlanan para, Savaşın Yüzü’nün alınmasını finanse etti. Rotterdam’ın gerçeküstücülüğe ilgisi, pek de iç rahatlatmayan bir tabloyu koleksiyona kazandırmıştı.

Dalí bu resmi, Gala’yla Avrupa’dan kaçıp Amerika Birleşik Devletleri’ne gittikleri 1940 yılında yaptı. Gemiyle ayrılmaya çalışan mültecilerin arasından, Lizbon üzerinden geçtiler. Resimde savaşın yüzü başka kafalarla dolu; oyukları çıkış sunacağına ölümü tekrarlıyor. Çevresindeki yılanlar, canı çekildikten sonra bile tehlikesini koruyan bir baş yaratıyor.

Signac Rotterdam’ı Saint-Tropez’ye götürüyor

Signac 1906’daki ziyaretinde Leuvehaven’ın ucundaki bir evin üst katından Maas’a ve köprülere doğru bakarak çizimler yaptı. Saint-Tropez’deki atölyesine döndükten sonra, 1907’de Rotterdam Limanı geldi. Kuzeyde çalışan bir liman, güneye taşınan çizimler üzerinden tuvale ulaştı.

Ayrı renk dokunuşları, limanı ortadan kaldırmadan sanayi faaliyetini titreşen ışığa dönüştürüyor. Depot’tan sonra Leuvehaven’ı açık havada bir mola olarak düşünün; resimdeki her ayrıntıyı bugünkü manzarayla eşleştirmeye çalışmayın. Signac’ın mesafe sorununu yanınızda götürün: yakında ayrı izler, uzakta su ve hareket. Yolculuğun nedeni tek bir tabloysa önce görülüp görülemeyeceğini netleştirin, günün geri kalanını esnek bırakın.