Hamburg’da müzeler ve sanat: Kunsthalle’de Friedrich ve Manet ile bir gün

Gemi neredeyse sonradan akla gelmiş. Ön plandaki eğik buz levhaları sivri bir yığın halinde yükseliyor; enkaz ancak sonra seçiliyor. Caspar David Friedrich’in Buz Denizi felaketi zamanda geriye bırakıyor. İzlenecek kurtarma, son kararını veren kaptan yok. Buz işini bitirmiş.

Hamburg, bu resmin sanat gezinizi sarsmasına izin vereceğiniz bir yer. Hamburger Kunsthalle’de doğa gemiyi ezebiliyor veya sis arkasında kaybolabiliyor; çocuklarla dolu bahçe de ölçüleriyle kendini dayatıyor. Friedrich, Philipp Otto Runge ve onları izleyen Fransız ve Alman ressamlarla bir gün geçirin. Elbe’ye bakan terasta bitirin; kent orada koleksiyonun evi olmaktan çıkıp konuya dönüşüyor.

Kutup felaketi Elbe kıyısında başlıyor

1820–1821’in olağanüstü soğuk kışında Dresden’de Elbe dondu. Friedrich, muhtemelen yerinde çalışarak kırılmış buzun yağlıboya etütlerini yaptı. Gözlemler, gördüklerini çok büyüttüğü 1823–1824 kutup manzarasını kurmasına yardım etti. Yerel hava, izleyicilerinin çoğunun hiç gitmeyeceği bir yer için malzeme sağladı.

Kutup seferleriyle Kuzeybatı Geçidi’ni bulma girişimleri, dönemin arka planındaydı. Resmin belirli bir kazayı kaydetmesi gerekmiyor. Gücünü, gemiyi insan girişimi çok daha büyük düzende enkaza dönüşecek kadar geri plana atmasından alıyor. Sağlam görünen ön plan bile manzaraya rahat giriş yolu sunmuyor.

Friedrich 1840’ta öldüğünde tuval satılmamıştı. Bugünkü tanınırlığını kaçınılmaz saymadan bunu hatırlamak gerekiyor. Hamburg onu 1905’te aldı. Buzdaki renk değişimlerinden önce enkazı bulun: Resim, insanları ilgilendiren felaketten onların varlığına kayıtsız görünebilen yapıya geçiyor.

Beklenmedik kadar geç gelen gezgin

Kunsthalle 1869’da, binaya para veren ve resim bağışlayan Hamburg halkının desteğiyle açıldı. Fakat Bulutların Üzerinde Yolculuk ancak 1970’te geldi; müdür Werner Hofmann destek vakfını satın almaya ikna etti. Bugün müzeden ayrılmaz görünen görüntü, tarihine oldukça geç eklenmişti.

Friedrich ön planı adama veriyor, yüzünü saklıyor. Bakışının yönünü paylaşıyoruz, ama yerini tam alamıyoruz; bedeni görüntünün bir bölümünü kapatıyor. Duruş zirveye varıldığını düşündürebilir, fakat sis ötedeki araziyi değerlendirmeyi zorlaştırıyor. Ziyaretçi duruşta güven veya kararsızlık okuyabilir; yüzde kesin cevap bulamayacak.

İki Friedrich’i birlikte düşünmek yararlı. Birinde manzarayı çevresinde düzenleyecek büyüklükte insan bedeni var; diğeri insanın girişimini neredeyse siliyor. İkisini de fetih veya yenilgi sloganına çevirmek gerekmiyor. Sisli resimde adam tek kaya üzerinde güvende, fakat baktıklarının neredeyse hiçbiri ölçülemiyor.

Deniz tüccarının çocukları ön plana çıkıyor

Friedrich August Hülsenbeck, Runge’ye çocuklarının portresini sipariş etti. Deniz ticaretiyle uğraşıyor, Runge’nin ağabeyiyle ortaklık yapıyordu; dolayısıyla portre yerel ticaret ve aile bağından doğdu. 1805–1806 tarihli Hülsenbeck Çocukları’nda Maria, August ve küçük Friedrich, Eimsbüttel bahçesinde genellikle yetişkinlere ayrılan ciddiyetle yer tutuyor.

En küçük çocuk ayçiçeğinin altında arabasında. August binici kamçısını kaldırıyor, Maria bebeğe dönüyor. Yaşları, hareket ve sorumlulukla farklı ilişkiler kurmalarını sağlıyor. Alçak bakış noktası çocuklara bedensel yetki veriyor; bahçe onların boyundan ölçülmüş gibi. Siparişi veren ve mekânın sahibi olan yetişkinler görünmüyor.

Çocukların ölçeğini gezgininkiyle karşılaştırın. Runge küçük insanları dağa çıkarmadan büyük bir varlık kazandırıyor. Malzeme sıradan olduğu için resmin ciddiyeti daha ilginç: araba, patika, çocuk oyunu. Portreyi deniz ticareti finanse etmiş, fakat kamusal saygınlığı o işe katılamayacak kadar küçük insanlara dayanıyor.

Manet’nin reddedilen kadını vitrinde

1877’de Salon jürisi, Édouard Manet’nin Nana tablosunu kabul etmedi. Manet resmi Capucines Bulvarı’ndaki bir mağazanın vitrininde gösterdi. Mekân değişikliği, onayını aradığı kurumun dışında başka tür yoldan geçenleri resimle buluşturdu. Görünüşünü hazırlarken resmedilen kadın, sokakta görünen bir görüntü oldu.

Nana aynasından bize dönüyor. Sağ kenar silindir şapkalı adamı kesmiş; açık mavi korseyle kalkmış el ortayı tutuyor. Konu kibar fahişe, fakat resim bekleyen adamın isteklerine göre düzenlenmiyor. Onun eksik bedeni, kadının yaptığı işe ara verip dışarı bakabilmesinden daha az söz sahibi.

Hamburg tuvali 1924’te kentteki Theodor Behrens koleksiyonundan aldı. Kunsthalle’ye geliş yolu, kuruluş sonrasındaki başka koleksiyoncu kuşağına ait. Runge’nin aile bahçesinden sonra dar Paris iç mekânının her ayrıntısı toplumsal olarak farklı hissediliyor. Yine de iki resim de ön planı kimin tutacağına ve kimin işinin çerçeve dışında kalabileceğine karar veriyor.

Lichtwark ressamlardan Hamburg’a bakmalarını istiyor

Alfred Lichtwark 1886’da Kunsthalle’nin ilk müdürü oldu. Runge ve Friedrich’e ilgiyi canlandırdı, ayrıca ressamları Hamburg’u resmetmeye çağırdı. Kent para ve duvar kadar konu da sağlayacaktı. Max Liebermann’ın Louis C. Jacob Oteli’nin Terası, Lichtwark’ın 1902 davetini izleyen bu çabaya ait.

Beyaz mobilyalar ağaçlar arasında duruyor, terasın ötesinde Elbe var. Sahne boş zamanı güneş ışığı ve aralıkların düzenine çeviriyor. Friedrich’in buzundan farklı olarak buradaki nehir, oturan ziyaretçilerin rahat edeceği uzaklıkta tutulmuş. İçine girmeden açıklığından hoşlanılabiliyor. Liman kentinin müzesinde suyla bu ilişki son görüntü olarak yerini buluyor.

Sipariş, koleksiyonun dışarıdaki yürüyüşle ilişkisini de değiştiriyor. Liebermann bu belirli terasa, müdür kentin şimdisini resmettirmek istediği için geldi. Ortaya çıkan manzara, nehirdeki hareketin çoğunu çerçeve dışında bırakıyor. 20. yüzyıl başında seçilmiş, gölgeli ve insanların birlikte vakit geçirdiği bir Hamburg bu.

Günün çoğunu Kunsthalle’ye verip ışık varken yürüyüş seçin. Belirli resmi gezinin sabit merkezi yapmadan sergi programına bakın; koleksiyon kayıtlarımız bu eserlerin her gün görülebilirliğini belirlemiyor. Hava kötüyse başka bölümü aceleyle geçmek yerine bir Friedrich’e dönün. Küçük enkaza ikinci bakış, bütün resmin büyüklüğünü değiştirebilir.