Μουσεία και τέχνη στη Ρώμη: Ραφαήλ, Καραβάτζο και Βελάσκεθ σε τρία ανάκτορα

Με τη βοήθεια μοναχών βγήκε κρυφά από εκκλησία της Περούτζια η Αποκαθήλωση του Ραφαήλ, μέσα στη νύχτα, στις 18–19 Μαρτίου 1608. Έφτασε στη Ρώμη και έγινε δώρο του πάπα Παύλου Ε΄ στον ανιψιό του, καρδινάλιο Σκιπιόνε Μποργκέζε. Είχε ζωγραφιστεί για το παρεκκλήσι μιας μητέρας που πενθούσε. Εκατό χρόνια αργότερα, η όρεξη μιας άλλης οικογένειας για τέχνη αποδείχτηκε ισχυρότερη από τη σύνδεση του έργου με εκείνον τον τόπο.

Τέτοιες αλλαγές διεύθυνσης γεμίζουν τα ανάκτορα της Ρώμης. Η διήμερη διαδρομή ακολουθεί τρεις συλλογές: την Πινακοθήκη Μποργκέζε, το Παλάτσο Μπαρμπερίνι και την Πινακοθήκη Ντόρια Παμφίλι. Τα οικογενειακά ονόματα δίνουν στοιχεία για τις ιστορίες, πέρα από πινακίδες στην είσοδο. Κρατήστε τη Μποργκέζε για χωριστό πρωινό· συνδυάστε Μπαρμπερίνι και Ντόρια Παμφίλι την επόμενη ημέρα, με μεγάλο μεσημεριανό διάλειμμα και περίπατο ανάμεσα. Οι πίνακες ανήκουν στις συλλογές αυτές, αλλά τα στοιχεία μας δεν επιβεβαιώνουν τις σημερινές θέσεις έκθεσής τους. Ελέγξτε τη διαθεσιμότητα κάθε έργου πριν στηρίξετε το ταξίδι σε αυτό.

Μποργκέζε: ο θείος του συλλέκτη ήταν πάπας

Η κατηγορία για παράνομη οπλοκατοχή έφερε την πτώση του ζωγράφου Τζουζέππε Τσέζαρι, γνωστού ως Καβαλιέρ ντ’ Αρπίνο. Το 1607 κατασχέθηκαν οι πίνακές του και ο Παύλος Ε΄ παραχώρησε τη συλλογή στον Σκιπιόνε. Ανάμεσά τους ήταν η Αυτοπροσωπογραφία ως Βάκχος του Καραβάτζο, συχνά γνωστή ως Άρρωστος Βάκχος. Μπορείτε να θαυμάζετε τα σταφύλια και συγχρόνως να ρωτάτε πώς έφτασε ο πίνακας στην οικογένεια. Οι δύο ασχολίες ταιριάζουν.

Η νοσηρή χροιά του νεαρού δύσκολα διαφημίζει τον θεό του κρασιού. Στρέφει το σώμα προς εμάς, κρατά ανοιχτόχρωμα σταφύλια και η πέτρινη προεξοχή φέρνει φρούτα σχεδόν σε απόσταση αγγίγματος. Η αναγνώριση αυτοπροσωπογραφίας είναι ερμηνεία, συνδεδεμένη από μελετητές με την τεκμηριωμένη νοσηλεία του Καραβάτζο στη Ρώμη· δεν προσφέρει αξιόπιστη διάγνωση. Ο πίνακας δίνει ένα σώμα που αρνείται το ιδανικό. Ο θεός μοιάζει πολύ πιο ευάλωτος από τα φρούτα.

Στην Αποκαθήλωση του Ραφαήλ, ακολουθήστε τη σωματική προσπάθεια σε όλο το ξύλινο έργο. Ο Χριστός μεταφέρεται προς τον τάφο, δεν κατεβαίνει από τον σταυρό. Παραγγελιοδότρια ήταν η Αταλάντα Μπαλιόνι. Ήθελε τον πίνακα στο παρεκκλήσι που στέγαζε τον τάφο του γιου της, Γκριφονέττο, μετά τη δολοφονία του. Η δουλειά όσων τον μεταφέρουν και η οδύνη των γυναικών κάνουν το πένθος σωματική πράξη: κάποιος πρέπει να στηρίξει βάρος, κάποιος να συγκρατήσει έναν άνθρωπο που πέφτει.

Η γνώση της παραγγελίας και της μεταγενέστερης κλοπής αλλάζει την επίσκεψη. Κάποτε αυτή η εικόνα βοηθούσε μία οικογένεια να θυμάται έναν θάνατο. Στη συλλογή Μποργκέζε καταγράφει και την ικανότητα άλλης οικογένειας να αποκτά ό,τι ήθελε. Η ομορφιά της πινακοθήκης αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν επιτρέπουμε στην ιστορία της να παραμένει άβολη. Αφήστε ύστερα χρόνο για το πάρκο, όπου ο πυκνός συναισθηματικός χώρος των πινάκων μπορεί να χαλαρώσει την επιρροή του.

Μπαρμπερίνι: ένα όνομα στο μπράτσο μιας γυναίκας

Στο περιβραχιόνιο της Φορναρίνας έβαλε την υπογραφή του ο Ραφαήλ. Η γυναίκα φορά το όνομά του, αλλά ο πίνακας δεν μας δίνει με βεβαιότητα το δικό της. Η παράδοση την ταυτίζει με τη Μαργκερίτα Λούτι, κόρη φούρναρη και ερωμένη του Ραφαήλ. Η γοητευτική ιστορία παραμένει αμφισβητούμενη. Όποιος οδηγός την παρουσιάζει ως δεδομένη βιογραφία προσφέρει περισσότερη βεβαιότητα από όση επιτρέπουν τα τεκμήρια.

Η αβεβαιότητα δεν απομακρύνει αναγκαστικά το πορτρέτο. Ένα λεπτό ύφασμα μόλις καλύπτει το σώμα· το περίτεχνο κάλυμμα κεφαλής και το περιβραχιόνιο εισάγουν άλλους τρόπους ένδυσης. Η χειρονομία της μπορεί να φαίνεται προστατευτική, προσκλητική ή απλώς διατηρημένη για τον ζωγράφο. Οι αναγνώσεις συναγωνίζονται επειδή η μορφή είναι αρκετά συγκεκριμένη για να μοιάζει γνώριμη και αρκετά συγκρατημένη για να αντιστέκεται σε πλήρη εξήγηση. Το περιβραχιόνιο είναι ασυνήθιστα άμεσο σημείο για υπογραφή: κοιτάξτε το πριν αφήσετε έναν ρομαντικό θρύλο να καταλάβει ολόκληρο το πορτρέτο.

Ήδη το 1642 οι Μπαρμπερίνι κατείχαν τη Φορναρίνα. Το ανάκτορό τους είχε αρχίσει να παίρνει μορφή μετά την εκλογή του Μαφέο Μπαρμπερίνι ως πάπα Ουρβανού Η΄ το 1623. Δύο χρόνια αργότερα αγόρασε την ιδιοκτησία των Σφόρτσα για τους ανιψιούς του. Ο Κάρλο Μαντέρνο ενσωμάτωσε την υπάρχουσα βίλα σε ευρύτερο σχέδιο· μετά τον θάνατό του ανέλαβε ο Μπερνίνι. Η αρχιτεκτονική, όπως και η συλλογή, μπορούσε να αναγγείλει την άνοδο μιας οικογένειας.

Μετά το πορτρέτο, το κτίριο προσφέρει χρήσιμη αλλαγή κλίμακας. Η τετράγωνη σκάλα του Μπερνίνι και η οβάλ που συνδέεται με τον Μπορομίνι κάνουν την ίδια την κίνηση μέρος της επίδειξης του ανακτόρου. Μπορεί κανείς να θαυμάζει τη μηχανική και να θυμάται ποιος έπρεπε να εντυπωσιαστεί. Ο επισκέπτης μιας παπικής οικογενειακής κατοικίας βρισκόταν ήδη μέσα σε επιχείρημα για τη σημασία της πριν φτάσει στους πίνακες.

Ένας τραπεζίτης τραβά την κουρτίνα

Με μεταξωτή κουρτίνα προστάτευε ο Οττάβιο Κόστα την Ιουδήθ που αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη του Καραβάτζο και είχε ορίσει να παραμείνει στην οικογένειά του. Σήμερα ο πίνακας ανήκει στη συλλογή Μπαρμπερίνι. Ο πρώτος ιδιοκτήτης μπορούσε να ελέγχει τη στιγμή που τον έβλεπαν οι άλλοι, σκέψη που κάνει τη ζωγραφισμένη κόκκινη πτυχωτή κουρτίνα πάνω από τον φόνο διπλά θεατρική.

Η Ιουδήθ τεντώνει τα χέρια προς το θύμα και συγχρόνως τραβά τον κορμό της πίσω. Η υπηρέτρια περιμένει με τον σάκο. Ο Καραβάτζο επιλέγει την ίδια την πράξη, πριν προλάβει κανείς να τοποθετήσει το κεφάλι σαν τρόπαιο ή να πάρει αξιοπρεπή στάση. Αυτό το κλάσμα δευτερολέπτου αξίζει προσοχή πέρα από το βίαιο θέμα: πρόθεση, αποστροφή και πρακτική βοήθεια συμβαίνουν μαζί. Είναι αυστηρή συντροφιά για τη συγκρατημένη οικειότητα του Ραφαήλ.

Ντόρια Παμφίλι: το μοντέλο εξετάζει εσάς

Για αγορές πινάκων του Φιλίππου Δ΄ της Ισπανίας ήρθε ο Βελάσκεθ στην Ιταλία το 1649. Στη Ρώμη ζωγράφισε και τον Πάπα Ιννοκέντιο Ι΄. Μια αποστολή απόκτησης τέχνης παρήγαγε πορτρέτο ικανό να αναστατώνει τους θεατές του. Ο πάπας κάθεται περικυκλωμένος από κόκκινο, αλλά το πρόσωπο είναι πολύ ιδιαίτερο για να χαθεί μέσα στα σύμβολα του αξιώματος.

Δείτε πόσο λίγο κοπιάζει ο εικονιζόμενος για να σας υποδεχτεί. Τα μάτια κάνουν τη δουλειά· το στόμα δεν καλωσορίζει. Είναι δελεαστικό να επινοήσουμε προσωπική ετυμηγορία για τον χαρακτήρα του, όμως το πορτρέτο δίνει συνάντηση, όχι πρόσβαση σε νου. Τον 19ο αιώνα ο πρίγκιπας Φιλίππο Αντρέα Ε΄ Ντόρια Παμφίλι παρήγγειλε ξεχωριστό δωμάτιο για το έργο. Η οικογένεια μετέτρεψε τη ζωγραφισμένη παρουσία ενός ανθρώπου σε αρχιτεκτονικό γεγονός.

Πιο ήσυχη συνεννόηση εκτυλίσσεται στην Ανάπαυση κατά τη φυγή στην Αίγυπτο του Καραβάτζο. Ο Ιωσήφ κρατά παρτιτούρα για έναν άγγελο που παίζει βιολί, ενώ η Μαρία και το παιδί κοιμούνται. Η μουσική διαβάζεται: προέρχεται από έργο του Φλαμανδού συνθέτη Νοέλ Μπάλντβαϊν με λόγια από το Άσμα Ασμάτων. Η ανάπαυση μιας οικογένειας προσφύγων γίνεται απίθανη συναυλία δωματίου, με τον Ιωσήφ να κάνει τη χρήσιμη δουλειά του αναλογίου. Η Ολίμπια Μαϊνταλκίνι Παμφίλι αγόρασε τον πίνακα το 1650, την ίδια περίοδο που ο Βελάσκεθ ζωγράφιζε τον πάπα.

Κλείστε πρώτα την επιθυμητή επίσκεψη στη Μποργκέζε και τακτοποιήστε τα άλλα δύο ανάκτορα γύρω της. Λίγο πριν φύγετε, επιβεβαιώστε τους όρους λειτουργίας και την παρουσία κάθε απαραίτητου έργου. Κρατήστε ελεύθερο το βράδυ μετά τη Ντόρια Παμφίλι: ένα ποτό και ένας απρογραμμάτιστος περίπατος ταιριάζουν καλύτερα σε αυτά τα πρόσωπα από ένα ακόμη ραντεβού στο οποίο θα τρέχετε να προλάβετε.