Μουσεία και τέχνη στη Νάπολη: Μπρίγκελ, Καραβάτζο και Αρτεμίζια στο Καποντιμόντε

Σε μια επιτροπή του 1739 ανατέθηκε να αποφασίσει πού θα στεγαστεί η συλλογή ενός βασιλιά. Για τους πίνακες επέλεξε τα δωμάτια που έβλεπαν νότια, προς τη θάλασσα: θα ήταν πιο στεγνά και καλύτερα φωτισμένα. Τα βιβλία και τα μικρότερα αντικείμενα μπορούσαν να μπουν στα δωμάτια προς το δάσος. Στο Καποντιμόντε ακόμη και η θέα μοιράστηκε ανάλογα με τις ανάγκες μιας κληρονομημένης συλλογής.

Ο Κάρολος των Βουρβόνων είχε μεταφέρει στη Νάπολη τη συλλογή Φαρνέζε, την οποία κληρονόμησε μέσω της μητέρας του, Ελισάβετ Φαρνέζε. Το ανάκτορο στον λόφο έδωσε στέγη σε αυτή την κληρονομιά. Σήμερα το Μουσείο Καποντιμόντε μπορεί να αποτελέσει το απαιτητικό, αλλά πλούσιο σε ανταμοιβές, κέντρο μιας ημέρας αφιερωμένης στην τέχνη της Νάπολης. Ξεκινήστε εδώ όσο η προσοχή σας είναι ξεκούραστη και κατεβείτε έπειτα στην παλιά πόλη έχοντας κατά νου την ιστορία μιας εκκλησιαστικής παραγγελίας. Τα στοιχεία μας προσδιορίζουν τις συλλογές στις οποίες ανήκουν τα έργα που ακολουθούν, χωρίς να επιβεβαιώνουν ποια εκτίθενται σήμερα. Ελέγξτε όσα σας ενδιαφέρουν περισσότερο πριν ανεβείτε στον λόφο.

Ένα οικογενειακό πορτρέτο χωρίς ηρεμία

Όταν επέστρεψε στη Βενετία το 1546, ο Τιτσιάνο άφησε ανολοκλήρωτο τον Πάπα Παύλο Γ΄ με τους εγγονούς του. Η εκκρεμότητα ταιριάζει σε μια σκηνή όπου καμία σχέση δεν μοιάζει σταθερή. Ο Οττάβιο σκύβει προς τον παππού του· ο καρδινάλιος Αλεσσάντρο στέκεται πιο πίσω και κοιτάζει προς τα έξω. Ο Παύλος Γ΄ στρέφεται στην καρέκλα του, ένας γέρος που η αδυναμία του δεν του έχει στερήσει την εγρήγορση.

Σαν να διαπραγματεύονται τις θέσεις τους μοιάζουν οι τρεις άντρες, ακόμη κι ενώ ποζάρουν. Ο Τιτσιάνο δίνει στην καρέκλα, στα ρούχα και στο κρεμασμένο ύφασμα παραλλαγές του κόκκινου. Έτσι η εξουσία αποκτά περιβάλλον και δεν περιορίζεται σε ένα μεμονωμένο έμβλημα. Οι μικρές κινήσεις του πάπα έχουν συνέπειες, επειδή τα υπόλοιπα σώματα έχουν τοποθετηθεί γύρω του. Ένα οικογενειακό πορτρέτο αποκτά τη νευρικότητα μιας ακρόασης.

Οι μελετητές έχουν διαβάσει αυτές τις ανταλλαγές ως ενδείξεις έντασης μέσα στη δυναστεία των Φαρνέζε. Η ερμηνεία πείθει, χωρίς να αποτελεί πρακτικό κάποιας συγκεκριμένης συνομιλίας. Δεν μαθαίνουμε τι μόλις ζήτησε ο Οττάβιο. Στη Νάπολη, η παρουσία του έργου συνεχίζει και την οικογενειακή ιστορία: αυτή η ρωμαϊκή συνάντηση ταξίδεψε με μια συλλογή που αργότερα συνέβαλε στον εξοπλισμό μιας βουρβονικής μοναρχίας. Οι παραγγελιοδότες ενός πορτρέτου δεν μπορούσαν να επιλέξουν κάθε μελλοντική πολιτική του συντροφιά.

Έξι άντρες στο ίδιο λάθος

Ο πρώτος άντρας έχει κιόλας πέσει. Ο επόμενος χάνει την ισορροπία του, ενώ οι πιο πίσω εξακολουθούν να εμπιστεύονται την κίνηση μπροστά τους. Στην Παραβολή των τυφλών, ο Μπρίγκελ επιτρέπει να δείτε ταυτόχρονα διαδοχικά στάδια της ίδιας καταστροφής. Τα ραβδιά που συνδέουν τους άντρες μεταφέρουν χρήσιμες πληροφορίες, αλλά μεταδίδουν και την πτώση.

Η βιβλική προειδοποίηση για έναν τυφλό που οδηγεί άλλον τυφλό δίνει το θέμα. Ο Μπρίγκελ σχηματίζει ομάδα έξι αντρών και την τοποθετεί δίπλα σε ένα χωριό. Πίσω από τη σειρά που καταρρέει, μια εκκλησία παραμένει όρθια. Η παρουσία της έχει προκαλέσει αντικρουόμενες θρησκευτικές ερμηνείες, τις οποίες ο πίνακας δεν επιλύει. Βέβαιη μέσα στη σκηνή είναι η διαφορά ανάμεσα στα σταθερά κτίρια και στα σώματα που δεν μπορούν πλέον να στηρίξουν το ένα το άλλο.

Λιγότερο αθώα από την ήσυχη εικόνα της υπαίθρου ήταν η διαδρομή προς τη Νάπολη. Η Παραβολή των τυφλών καταγράφεται το 1612 στη συλλογή του Τζοβάννι Μπαττίστα Μάζι στην Πάρμα. Οι Φαρνέζε κατέσχεσαν την περιουσία του ύστερα από μια συνωμοσία εναντίον του δούκα. Μέσα από αυτή την κατάσχεση ο πίνακας μπήκε στη δυναστική συλλογή. Το μουσείο διατηρεί έτσι δύο πολύ διαφορετικά είδη εξάρτησης: η οικογένεια του Τιτσιάνο ελίσσεται γύρω από έναν πάπα, ενώ οι οδοιπόροι του Μπρίγκελ πρέπει να στηριχτούν στον άνθρωπο ακριβώς μπροστά τους.

Μια ναπολιτάνικη παραγγελία στον Καραβάτζο

Στη Νάπολη έφτασε ο Καραβάτζο το 1606, αφού σκότωσε τον Ρανούτσιο Τομασσόνι στη Ρώμη. Η φυγή δεν σταμάτησε τη δουλειά. Η οικογένεια Ντε Φράνκις παρήγγειλε τη Μαστίγωση του Χριστού για το παρεκκλήσι της στο Σαν Ντομένικο Ματζόρε. Η ναπολιτάνικη ιστορία του έργου ξεκινά με συγκεκριμένη οικογένεια και συγκεκριμένη εκκλησία, πριν φτάσει στον τοίχο ενός μουσείου.

Γύρω από το φωτισμένο σώμα οι δήμιοι εκτελούν τις εργασίες τους. Ο ένας κρατά τα μαλλιά του Χριστού, ο άλλος ασχολείται με τα δεσμά και ένας τρίτος σκύβει χαμηλά. Το σκοτάδι αφήνει ελάχιστο περιθώριο να διαχυθούν οι κινήσεις τους. Το σώμα του Χριστού εκτίθεται στο φως και στην πρακτική οργάνωση της βίας· οι δύο πιέσεις δεν διαχωρίζονται. Ο Καραβάτζο κάνει δύσκολο θέαμα την ίδια την προετοιμασία.

Μέχρι το 1972 ο καμβάς παρέμεινε στο Σαν Ντομένικο Ματζόρε, οπότε μεταφέρθηκε στο Καποντιμόντε για λόγους συντήρησης. Μετά το μουσείο, η εκκλησία αποτελεί ουσιαστική συνέχεια στο ιστορικό κέντρο. Πηγαίνετε για να καταλάβετε τον χώρο για τον οποίο παραγγέλθηκε η Μαστίγωση, χωρίς να περιμένετε ότι θα βρείτε εκεί το πρωτότυπο. Η διαδρομή αντιστρέφει τη μετακίνηση του πίνακα από έναν εν λειτουργία ναό στη συλλογή του λόφου.

Η Αρτεμίζια αναθέτει δουλειά στην υπηρέτρια

Απαραίτητη στη δράση είναι η υπηρέτρια στην Ιουδήθ που αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη της Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι. Ρίχνει το βάρος της στην πάλη, ενώ η Ιουδήθ χειρίζεται το σπαθί. Ο φόνος απαιτεί συντονισμένη εργασία. Η αντίσταση του Ολοφέρνη απασχολεί τα χέρια και τους βραχίονες των γυναικών, αφήνοντας ελάχιστο χώρο για την κομψή αποστασιοποίηση που επιτρέπουν άλλες εκδοχές του θέματος.

Πρόκειται για την πρώιμη εκδοχή της σύνθεσης, που γενικά χρονολογείται γύρω στο 1612–13. Ο Αγκοστίνο Τάσσι είχε βιάσει την Αρτεμίζια το 1611 και η δίκη ακολούθησε το 1612. Η ανάγνωση του πίνακα ως εκδίκησης έχει μακρά ιστορία, όμως τα βιογραφικά δεδομένα δεν αποδεικνύουν ένα μοναδικό προσωπικό νόημα για μια βιβλική παραγγελία. Μπορούμε επίσης να εξετάσουμε τη σκηνή ως απόφαση μιας ζωγράφου για το βάρος, τη δύναμη που ασκούν τα σώματα και τους ρόλους που ανατίθενται στις γυναίκες. Η υπηρέτρια συμμετέχει ενεργά· δεν περιμένει απλώς να παραλάβει το κομμένο κεφάλι.

Από το 1630 η Νάπολη έγινε η βάση της Αρτεμίζια. Διατηρούσε εδώ εργαστήριο και η κόρη της, Προυντέντσα, ζωγράφιζε επίσης. Ο Ευαγγελισμός του Καποντιμόντε, υπογεγραμμένος και χρονολογημένος το 1630, ανήκει σε αυτή την αλλαγή κλίμακας και πελατείας. Η Αρτεμίζια δημιουργούσε έργα για Αγίες Τράπεζες, πέρα από τους ιδιωτικούς πίνακες μέσω των οποίων τη γνωρίζουν αρχικά πολλοί επισκέπτες. Η πόλη τής πρόσφερε μακρά επαγγελματική ζωή, με ένα διάλειμμα για ταξίδι στο Λονδίνο και επιστροφή στη Νάπολη.

Δείτε τον Ευαγγελισμό δίπλα στην Ιουδήθ που αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη ως δύο προβλήματα αφήγησης. Το ένα θέμα απαιτεί τη διακοπή μιας ανθρώπινης ζωής από ένα αγγελικό μήνυμα· το άλλο, την ολοκλήρωση μιας πράξης υπό ακραία πίεση. Η ίδια δημιουργός έπρεπε να ανταποκριθεί σε πολύ διαφορετικές απαιτήσεις. Περιορίζοντάς τη σε ένα επεισόδιο οδύνης, αφαιρούμε μεγάλο μέρος της σταδιοδρομίας που στήριξε η Νάπολη.

Μοιράστε την ημέρα σε χωριστά μέρη για τον λόφο και για την πόλη χαμηλότερα. Φάτε πριν η κούραση σας κάνει να δυσανασχετείτε με κάθε επόμενο πίνακα και αφήστε λίγο φως ημέρας για το πάρκο. Αν έρχεστε κυρίως για το Καποντιμόντε, προστατέψτε την επίσκεψη από ένα υπερφορτωμένο απόγευμα: επιλέξτε το Σαν Ντομένικο Ματζόρε ως μοναδική συνέχεια και αφήστε ύστερα το δείπνο να κρατήσει όσο χρειαστεί.