Μουσεία και τέχνη στο Κολμάρ: το Πολύπτυχο του Ίζενχαϊμ, Κράναχ και Μονέ στο Ουντερλίντεν

Μέσα από μαύρο ουρανό ένα δάχτυλο δείχνει το σώμα στον σταυρό. Ανήκει στον Ιωάννη τον Βαπτιστή, που ήταν ήδη νεκρός όταν έγινε η Σταύρωση. Ο Γκρύνεβαλντ τον αφήνει παρ’ όλα αυτά να μπει στη σκηνή. Στο Πολύπτυχο του Ίζενχαϊμ, η χειρονομία μετρά περισσότερο από τη χρονολογική συνέπεια: κοιτάξτε εδώ, αυτό το σώμα που υποφέρει. Η επίσκεψη στο Κολμάρ μπορεί να αρχίσει από το δάχτυλο, πριν από τη θέα των ξυλόδετων σπιτιών. Αλλάζουν έτσι οι όροι της ημέρας.

Ένα ήρεμο πρωινό δώστε στο Μουσείο Ουντερλίντεν και αφήστε χρόνο για τους γύρω δρόμους. Στην ίδια συλλογή, μια νοσοκομειακή παραγγελία οδηγεί στο ταραγμένο εσωτερικό ενός λουθηρανού ζωγράφου και σε ηλιοβασίλεμα ζωγραφισμένο μακριά από την Αλσατία. Το κτίριο προσθέτει άλλη διαδρομή: από μεσαιωνική μονή σε πρώην δημοτικά λουτρά και σύγχρονη επέκταση. Οι καταγραφές μας εντάσσουν τα έργα στο μουσείο, χωρίς επιβεβαίωση ότι εκτίθενται· ελέγξτε την πρόσβαση σε συγκεκριμένο πίνακα πριν τον κάνετε μοναδικό σκοπό του ταξιδιού.

Η απάντηση ενός νοσοκομείου στον πόνο

Ασθενείς με τη φωτιά του Αγίου Αντωνίου φρόντιζαν οι Αντωνίτες του Ίζενχαϊμ. Σήμερα συνδέουμε την ασθένεια με δηλητηρίαση από εργότιο σε μολυσμένα σιτηρά· η μονή την αντιμετώπιζε μέσα σε κόσμο θεραπευτικών μέσων, λειψάνων και προσευχής. Σε αυτό το περιβάλλον ανήκει το πολύπτυχο. Ο Γκρύνεβαλντ ζωγράφισε τα φύλλα και ο Νικόλαος του Αγκενό δημιούργησε τα γλυπτά. Το ενιαίο αντικείμενο ενώνει δύο τέχνες και η αντίθεση ζωγραφισμένης σάρκας και λαξευμένων σωμάτων αποτελεί μέρος της δύναμής του. Διαβάστε και τα δύο ονόματα πριν κοιτάξετε.

Με το άνοιγμα των φύλλων του άλλαζε αρχικά το Πολύπτυχο του Ίζενχαϊμ. Κλειστό είχε κέντρο τη Σταύρωση· ανοίγοντας τα εξωτερικά φύλλα αποκαλύπτονταν σκηνές όπως ο Ευαγγελισμός και η Ανάσταση· ανοίγοντας περισσότερο φανερώνονταν το γλυπτό ιερό και επεισόδια του Αγίου Αντωνίου. Φανταστείτε την αλλαγή ως γεγονός. Η γνώριμη εικόνα μιας ημέρας μπορούσε να χαθεί πίσω από άλλη. Η σημερινή δυνατότητα εξέτασης χωριστών μερών χρειάζεται αυτή τη μικρή νοερή ανασύνθεση, αλλιώς το σύνολο γίνεται συλλογή άσχετων δραματικών εικόνων.

Ακολουθήστε στη Σταύρωση τα χέρια και στην Ανάσταση το ύφασμα. Ο πόνος συσπά τα δάχτυλα· η αναστημένη μορφή μοιάζει απαλλαγμένη από το βάρος που έκανε το προηγούμενο σώμα τόσο τρομερό. Η ανάλυση του Smarthistory συνδέει το νοσοκομειακό περιβάλλον με δυνατότητες ταύτισης και παρηγοριάς. Παραμένει ερμηνεία της εικονογραφίας, όχι καταγραφή του αισθήματος κάθε ασθενούς. Δεν χρειάζεται να μετατρέψετε τις πληγές σε αναδρομική διάγνωση για να καταλάβετε πόσο επιτακτικά η ζωγραφική απευθύνεται σε ευάλωτο ανθρώπινο σώμα.

Πρόσφατη δική του ιστορία έχει εδώ το χρώμα. Συντήρηση που ολοκληρώθηκε το 2022 αφαίρεσε τις επιδράσεις κιτρινισμένων βερνικιών και μεταγενέστερων επιζωγραφίσεων στα γλυπτά. Όποιος έρχεται με παλιά αναπαραγωγή στον νου μπορεί να βρει άλλη ισορροπία τόνων. Το έργο έφτασε στην πρώην μονή Ουντερλίντεν το 1852, μετά την απομάκρυνσή του από το Ίζενχαϊμ κατά την Επανάσταση. Μέσα από αυτή την ανατροπή έγινε το Κολμάρ θεματοφύλακάς του· το μουσείο είναι προορισμός μιας διαδρομής, όχι η αρχική στέγη της παραγγελίας.

Σονγκάουερ και ο άνθρωπος στα πόδια του αγίου

Πριν από την παραγγελία του Γκρύνεβαλντ, άλλος επικεφαλής της κοινότητας του Ίζενχαϊμ είχε ήδη βάλει το όνομά του σε πίνακα. Στο Πολύπτυχο του Ζαν ντ’ Ορλιέ του Μάρτιν Σονγκάουερ, ο Ζαν ντ’ Ορλιέ γονατίζει στα πόδια του Αγίου Αντωνίου. Τα σωζόμενα φύλλα χρονολογούνται γύρω στο 1470–75. Το χαμένο κέντρο αφήνει το κοίταγμα ατελές: δύο ζωγραφισμένα φύλλα πρέπει να υποδηλώσουν μεγαλύτερο αντικείμενο, που δεν ανακτάται πια ανοίγοντας απλώς μια θύρα.

Στο Κολμάρ γεννήθηκε ο Σονγκάουερ. Ο Ευαγγελισμός του καταλαμβάνει τις εξωτερικές πλευρές των φύλλων, ενώ οι εσωτερικές φέρουν τη Γέννηση και τον δωρητή με τον άγιό του. Προσέξτε για λίγο τη διαφορά κλίμακας ανάμεσα στον γονατιστό προστάτη και στον ουράνιο προστάτη του. Ο Ντ’ Ορλιέ παρήγγειλε την εικόνα, αλλά μπαίνει σε αυτή από χαμηλά. Δίπλα στον τρόμο του μεταγενέστερου νοσοκομειακού πολυπτύχου, εδώ διαπραγματεύονται πιο ήσυχα η ανθρώπινη ανάγκη, η θεσμική εξουσία και η ουράνια βοήθεια. Οι δύο παραγγελίες δίνουν στο Ίζενχαϊμ ιστορία κοινότητας, πέρα από το έργο ενός ζωγράφου.

Ο Κράναχ αφήνει το μαχαίρι στο χέρι της

Μια καθισμένη γυναίκα έχει φτερά, μαχαίρι και κομμάτι ξύλου. Γύρω της παίζουν παιδιά· στον μακρινό ουρανό συγκεντρώνονται καβαλάρηδες μέσα στο σκοτάδι. Η Μελαγχολία του Λούκας Κράναχ του Πρεσβύτερου, του 1532, προσφέρει την ανησυχητική εμπειρία δωματίου όπου οι ένοικοι δεν μοιάζουν να μοιράζονται τον ίδιο καιρό. Τα παιδιά έχουν τα παιχνίδια τους. Η φτερωτή γυναίκα τη μικρή επαναληπτική ασχολία της. Ο ουρανός κάτι εντελώς άλλο.

Προσωπικά γνώριζε τον Λούθηρο ο Κράναχ. Το μουσείο διαβάζει τον πίνακα σε σχέση με την άποψη του μεταρρυθμιστή για τη μελαγχολία ως κίνδυνο συνδεδεμένο με τον διάβολο, αναγνωρίζοντας ότι ορισμένα μοτίβα μένουν ανεξήγητα. Ένα είναι η γυναίκα που πελεκά ένα ξύλο. Αντισταθείτε στον οδηγό που μεταφράζει τακτοποιημένα κάθε αντικείμενο. Η αβεβαιότητα ανήκει στο θέμα της εικόνας όσο και στη μελέτη της. Γυρίστε από τους μακρινούς καβαλάρηδες στα παιδιά και αναρωτηθείτε πόση από τη φαινομενική τους ασφάλεια εγγυάται πραγματικά το δωμάτιο.

Ο Μονέ περιμένει να αλλάξει το φως

Φτάνοντας στην Κοιλάδα του Κρεζ στο ηλιοβασίλεμα, οι ανθρώπινες μορφές έχουν δώσει τη θέση τους στο ποτάμι και στις πλαγιές που το περικλείουν. Ο Μονέ εργάστηκε γύρω από το Φρεσελίν την άνοιξη του 1889, επιστρέφοντας σε συγγενικά σημεία θέας καθώς άλλαζε το φως. Το τοπίο αγοράστηκε για το μουσείο το 1975. Μετακινεί τη γεωγραφία της συλλογής από τον Άνω Ρήνο στην κεντρική Γαλλία και τον ρυθμό της από θρησκευτικά γεγονότα στο πέρασμα ενός απογεύματος.

Από το ποτάμι αρχίστε, αντί από τον ουρανό. Η παρουσίαση του μουσείου τονίζει τη συγκέντρωση του Μονέ στη γη και στο νερό· η δύση έχει διαχυθεί στην ίδια την ύλη του τοπίου. Ακολουθήστε μια χρωματική κηλίδα ώσπου να γίνει πλαγιά και αφήστε την μετά να γίνει πάλι μπογιά. Ύστερα από τόσα χέρια με εργαλεία, ενωμένα σε προσευχή ή τρυπημένα από καρφιά, η αλλαγή προσοχής γίνεται σχεδόν σωματική. Δεν υπάρχει χειρονομία για αποκωδικοποίηση. Η δυσκολία είναι απλώς να δοθεί χρόνος στα μάτια.

Επιστροφή πάνω από το έδαφος

Σε μικρότερη κλίμακα άλλαξε την πόλη έξω η επέκταση του μουσείου. Οι Herzog & de Meuron συνέδεσαν τη μονή και το νεότερο συγκρότημα κάτω από την πλατεία, εντάσσοντας και τα πρώην λουτρά στο έργο. Ένας χώρος λεωφορείων και στάθμευσης ξαναβρήκε τμήμα του καναλιού Sinn. Αν το επιτρέπει η επίσκεψη, περάστε από την υπόγεια σύνδεση προς τη μία κατεύθυνση και επιστρέψτε μέσω πλατείας: οι δύο δρόμοι εξηγούν την αρχιτεκτονική καλύτερα από μία φωτογραφία πρόσοψης.

Μισή άνετη μέρα κρατήστε για το Ουντερλίντεν και αφήστε ανοιχτό το απόγευμα. Ρωτήστε για τους συγκεκριμένους πίνακες που ελπίζετε να δείτε, διαλέξτε τρεις ή τέσσερις παρατεταμένες στάσεις και κάντε διάλειμμα πριν επιστρέψετε στο πολύπτυχο. Αφήστε το τελευταίο διάστημα για περίπατο χωρίς προθεσμία άλλου εισιτηρίου· μετά τα χέρια του Γκρύνεβαλντ και το μαχαίρι του Κράναχ, το συνηθισμένο φως της ημέρας είναι χρήσιμη συντροφιά.