Μουσεία και τέχνη στη Λιλ: Νταβίντ, Γκόγια, Ντελακρουά και Μονέ στο Παλαί ντε Μποζάρ

Σε σκεύος επαιτείας μετατράπηκε το κράνος. Στον Βελισάριο που ζητά ελεημοσύνη του Νταβίντ, ένα παιδί το απλώνει, μια γυναίκα δίνει χρήματα και ένας στρατιώτης σηκώνει απότομα τα χέρια. Αναγνώρισε τον παλιό του διοικητή. Η αναγνώριση έρχεται πολύ αργά για την αξιοπρέπεια του γέροντα, αλλά εγκαίρως για να καταλάβει ο θεατής τι συνέβη.

Έτσι αρχίζει ουσιαστικά μια μέρα στο Παλαί ντε Μποζάρ της Λιλ. Η δημόσια ισχύς χάνει διαρκώς την ψυχραιμία της στη συλλογή. Ένας στρατηγός ζητιανεύει, η αγκαλιά της Μήδειας απειλεί και οι ηλικιωμένες του Γκόγια αντιμετωπίζουν ανεπιθύμητο επισκέπτη με σκούπα. Δώστε σε κάθε πίνακα ξεχωριστό διάστημα προσοχής, με διάλειμμα πριν το Λονδίνο του Μονέ αρχίσει να χάνεται μέσα στον καιρό.

Πράξη δημοτικής φιλοδοξίας καταγράφει και το ίδιο το μέγαρο. Άνοιξε το 1892, εκπληρώνοντας υπόσχεση του δημάρχου Ζερί Λεγκράν· η πόλη εξασφάλισε άδεια για πρόσθετο δανεισμό και λαχείο που θα χρηματοδοτούσε το έργο. Η Λιλ ήθελε κτίριο ανάλογο της συλλογής. Δεν χρειάζεται να ανταποδώσετε τη φιλοδοξία βλέποντας τα πάντα με μία επίσκεψη. Τέσσερις συναντήσεις με πέντε πίνακες δίνουν πιο πρακτικό απόγευμα.

Ο στρατηγός του Νταβίντ υποβάλλει αίτηση στην Ακαδημία

Για έγκριση από τη Βασιλική Ακαδημία ετοίμασε ο Νταβίντ τον Βελισάριο που ζητά ελεημοσύνη και τον παρουσίασε στο Σαλόν το 1781. Ένας πίνακας για την πτώση ανθρώπου βοήθησε άλλον να εδραιώσει σταδιοδρομία. Ο βασιλιάς δεν τον αγόρασε· ο Νταβίντ τον πούλησε στον εκλέκτορα της Τρίερ και η Λιλ τον απέκτησε τελικά το 1863.

Θρύλος είναι το επεισόδιο, όχι αξιόπιστη αναφορά των τελευταίων χρόνων του βυζαντινού στρατηγού. Η ιστορία του τυφλωμένου Βελισάριου που κατέληξε επαίτης έγινε δημοφιλής αιώνες μετά τον θάνατό του. Το μυθιστόρημα του Ζαν-Φρανσουά Μαρμοντέλ του 1767 την αναζωογόνησε για ζωγράφους και προστάτες που ενδιαφέρονταν για την κατάχρηση εξουσίας. Ο Νταβίντ μπορούσε να καταστήσει αναγνώσιμη την αδικία χωρίς αναπαράσταση πραγματικής συνάντησης στον δρόμο.

Πολλή από αυτή τη δουλειά κάνει το κράνος. Ανήκει στη στρατιωτική ταυτότητα που αναγνωρίζει ο στρατιώτης, αλλά άμεσος σκοπός του είναι να δεχτεί νόμισμα. Το παιδί μεσολαβεί ανάμεσα στον τυφλό και στη δωρήτρια. Πίσω τους, τα υψωμένα χέρια μετατρέπουν την ιδιωτική φιλανθρωπία σε δημόσια ανακάλυψη. Οι μορφές δεν μαθαίνουν όλες το ίδιο πράγμα την ίδια στιγμή.

Τα χέρια διαβάστε πριν από τα πρόσωπα. Η μικρή πράξη της γυναίκας και η μεγάλη αντίδραση του στρατιώτη κινούνται σε διαφορετική ένταση, ενώ ο Βελισάριος δεν βλέπει καμία. Ο Νταβίντ τοποθετεί τον θεατή στην άβολη θέση να ξέρει περισσότερα από την κεντρική μορφή. Το μεγαλείο της σκηνής εξαρτάται από ταπεινωτικά συνηθισμένη συναλλαγή: μικρό ποσό περνά σε αναποδογυρισμένο κομμάτι πανοπλίας.

Ο Ντελακρουά κρατά τη Μήδεια άλλο ένα έτος στο Παρίσι

Μετά το Σαλόν του 1838, το κράτος αγόρασε τη Μήδεια του Ντελακρουά για τη Λιλ. Εκείνος ζήτησε παρ’ όλα αυτά να εκτίθεται ακόμη έναν χρόνο στο Μουσείο του Λουξεμβούργου πριν φύγει από το Παρίσι. Ο προορισμός ήταν επαρχιακός· ο δημιουργός ήθελε ακόμη το κοινό της πρωτεύουσας. Μια μουσειακή αγορά μπορούσε να έχει κλείσει, ενώ συνεχιζόταν η διεκδίκηση ορατότητας.

Τα παιδιά που ετοιμάζεται να σκοτώσει κρατά η Μήδεια. Η εγκατάλειψη από τον Ιάσονα δίνει το τρομερό μυθολογικό κίνητρο, αλλά η εικόνα σταματά πριν από την πράξη. Το μαχαίρι αλλάζει το νόημα των πιεσμένων σωμάτων. Αυτό που από μακριά θα θύμιζε μητέρα που προστατεύει παιδιά γίνεται κατάσταση από την οποία χρειάζονται προστασία.

Συμπαγή δύναμη δίνει στην ομάδα ο Ντελακρουά. Τα παιδιά δεν μπορούν απλώς να βγουν από τη διάταξη και το κράτημα της μητέρας καταλαμβάνει τον χώρο όπου μια αγκαλιά θα έπρεπε να τα καθησυχάζει. Ακολουθήστε χωριστά την κατεύθυνση του κεφαλιού και την πίεση των χεριών. Επιτελούν διαφορετικό έργο. Ένα μέρος του σώματος παραμένει σε εγρήγορση για όσα βρίσκονται έξω· άλλο κρατά τα θύματα μέσα.

Στο φανταστικό επακόλουθο δεν χρειάζεται να επιμείνουμε. Η επιλογή της προηγούμενης στιγμής αρκεί. Μετά τον στρατηγό του Νταβίντ, του οποίου η καταστροφή ανήκει στο παρελθόν, εδώ η καταστροφή βρίσκεται μπροστά και μας αναγκάζει να περιμένουμε. Οι δύο καμβάδες δίνουν διαφορετικούς λόγους για την αδυναμία μιας μορφής να ξεφύγει από τη στιγμή όπου την τοποθέτησε ο ζωγράφος.

Το ζευγάρι του Γκόγια που έγινε ζευγάρι αργότερα

Έτοιμο δίδαγμα μοιάζουν να προσφέρουν οι τίτλοι. Οι Γριές, ή Ο Χρόνος μπορούν να αντιπαραβληθούν με την Επιστολή, γνωστή και ως Οι νέες, σαν ιστορία ομορφιάς πριν και μετά. Οι πίνακες όμως δεν σχεδιάστηκαν ως ζεύγος. Ο καμβάς των ηλικιωμένων διευρύνθηκε τον 19ο αιώνα, κάνοντας τις εικόνες να μοιάζουν συμβατές. Η φαινομενική σχέση οφείλει κάτι σε μεταγενέστερους χειρισμούς.

Στις Γριές, ο καθρέφτης φέρει την ερώτηση «Qué tal;», δηλαδή «Πώς πάει;», ενώ ο Χρόνος περιμένει πίσω τους με σκούπα. Ο συνδυασμός είναι σκληρά οικιακός. Μια μυθολογική δύναμη έφτασε με εργαλείο καθαρισμού, σαν η ανθρώπινη ματαιοδοξία να χρειάζεται σκούπισμα. Η μία γυναίκα φροντίζει ακόμη την εικόνα της· ο θεατής βλέπει ήδη ποιος στέκεται πίσω.

Και την επιφάνεια περιπλέκει η επιστημονική εξέταση. Ο φθορισμός ακτίνων Χ αποκάλυψε ότι το ανοιχτόχρωμο φόρεμα ήταν αρχικά σκούρο μπλε με βολάν. Ο καμβάς σκεπάζει επίσης παλαιότερη σύνθεση. Μια γνώριμη μουσειακή εικόνα περιέχει άλλη διάταξη από κάτω, ενώ το σημερινό περίγραμμά της δεν αποτελεί εξ ολοκλήρου απόφαση του Γκόγια. Χρήσιμη υπενθύμιση πριν εξηγήσουμε κάθε αποτέλεσμα ως αναλλοίωτη έκφραση πρόθεσης.

Στην Επιστολή, η γυναίκα σταματά να διαβάσει, ενώ μια σύντροφος κρατά ομπρέλα και σκύλος ζητά προσοχή. Τι γράφει το γράμμα; Ο πίνακας δεν δίνει κείμενο να συμβουλευτούμε. Τεχνική μελέτη του 2022 αμφισβήτησε επίσης τη συνήθη ανάγνωση των ανοιχτόχρωμων σχημάτων στο βάθος ως απλωμένης μπουγάδας, αναγνωρίζοντας απότομη πλαγιά με πόλη στην κορυφή. Ακόμη και το φόντο αντιστάθηκε σε οριστική εξήγηση.

Ο Μονέ δανείζεται τη θέα νοσοκομείου

Από το νοσοκομείο Σεντ Τόμας κοιτούσε ο Μονέ προς το Κοινοβούλιο για τους μεταγενέστερους λονδρέζικους πίνακες. Είχε γνωρίσει το Λονδίνο όταν έφυγε από τον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο το 1870 και επέστρεψε το 1899–1901. Το Κοινοβούλιο του Λονδίνου με καταιγιδοφόρο ουρανό της Λιλ χρονολογείται στο 1904. Το κενό μετρά: μια ταχύτατα μεταβαλλόμενη ατμόσφαιρα μπορούσε να γίνει θέμα παρατεταμένης εργαστηριακής δουλειάς.

Αναγνωρίσιμο σχήμα δίνει το Κοινοβούλιο, χωρίς σταθερό όριο. Πύργοι και νερό ανταγωνίζονται τον καιρό για σαφήνεια. Μετά τα χέρια, όπλα και πρόσωπα των προηγούμενων εικόνων, η δυσκολία γίνεται σχεδόν σωματική: πόσο διαλύεται ένα κτίριο προτού πάψουμε να το αναγνωρίζουμε; Κινηθείτε ανάμεσα στη γενική σιλουέτα και στα χωριστά ίχνη μπογιάς. Το θέμα επιβιώνει από μία απόσταση και θρυμματίζεται από άλλη.

Αρκετή ησυχία αφήστε στην τελευταία συνάντηση ώστε να διαφέρει από τις προηγούμενες. Πριν ταξιδέψετε, επιβεβαιώστε τη διαθεσιμότητα των σημαντικότερων για εσάς έργων· ο κατάλογος συλλογής δεν εγγυάται την έκθεση της ημέρας. Μέσα, διαλέξτε παγκάκι όταν η προσοχή σκορπίζει. Το μουσείο της Λιλ χτίστηκε με μεγάλες φιλοδοξίες, αλλά ανταμείβει όποιον περνά δέκα ήρεμα λεπτά με κράνος, σκούπα ή κομμάτι ποταμού.