Odilon Redon tabloları nerede görülür? Kiklop, kapalı gözler ve düşler

1904’te Redon’un atölyesine gelen müze müdürü gözleri kapalı bir yüzü seçti. Léonce Bénédite’in seçimi Kapalı Gözler, Fransa’nın ulusal koleksiyonlarına alınan ilk Redon tablosu oldu. Resim zaten on dört yaşındaydı. Devlet, uyanık dünyaya pek ait görünmeyen görüntüye sonunda yetişmişti: belirli ortamı olmayan baş, önünde ne oluyorsa hepsinden çekilmiş.

Bénédite’in tercihi bu rotanın başına içine dönmüş yüzü koyuyor. Redon resimlerinde bakmayı belirsiz işe çeviriyor. Bazen tek göz canavarın alnını dolduruyor; başka yerde herhangi bir şey görmek için gözleri kapatmak gerekiyor gibi. Buradaki eserlerin birkaçı Paris’le Otterlo’da, ancak eldeki kayıtlar güncel sergilemelerini doğrulamıyor. New York bir Venüs ekliyor; onun için 2026 sonbaharı kontrolümüzde kesin bir sergi kısıtı vardı.

Paris: tuvalden yükselen yüz

Şimdi Orsay Müzesi koleksiyonundaki Kapalı Gözler, muhtemelen Redon’un eşi Camille’in yüz hatlarından yola çıkıyor. İnce boya tuvalin dokusunu görünür bırakmış. Büstü sağlam zemine bağlayan pek bir şey yok. Portre olarak kişinin hayatının alışılmış kanıtlarını esirgiyor; düş olaraksa düşe yüz veriyor. Tuvalin boyanmamış maddesi yanılsamayı sürekli kesiyor.

Redon’un asıl ön adı Bertrand-Jean’di; Odilon, annesi Odile’den geldi. Çocukluğunda hastalık onu kır evinde yalnızlaştırmıştı. Kömür ve siyah beyaz görüntülerle başlayan kariyeri, sonraki rengi ani özgürleşme gibi anlatmayı kolaylaştırıyor; oysa değişim 1890’larda gelişti. Pastel, çizgiyi bırakmaya zorlamadan renk verdi. Durand-Ruel’in 1899 sergisinde daha geniş kitle bu gelişen yönüyle karşılaştı.

Orsay: uyuyanı kim izliyor?

Buda’nın kapalı gözleri başka türlü geri çekilmeye ait. Redon’un botanikçi dostu Armand Clavaud onu bitkilerin yanı sıra dinî düşünceyle de tanıştırdı. Okudukları arasında Paul Carus’un 1894’te yayımlanan Buda’nın İncili vardı. Burada kaftanlı figür ağaç altında asa tutuyor, diğer elini kaldırıyor. Redon Budizme Avrupa kitapları ve ilgileri üzerinden yaklaştı; resmi Budist öğretiyi doğrudan açıklayamaz.

Malzeme burada önem taşıyor. Kataloğumuzun geniş resim sınıflandırmasına rağmen eser pastel; Louvre’un grafik sanatlar kaydı, 1971’de kızlık adı Kapferer olan Mme Thierry Clément’den alındığını belirtiyor. Müze verimizdeki yeri Orsay Müzesi. Kuru renk figürün belirsiz çevresine özellikle uygun: kenarlar bütün sahneyi boş sise çevirmeden yumuşayabiliyor.

Caliban’ın Uykusu çok daha huzursuz. Shakespeare’in Prospero’ya başkaldıran hizmetkârı, bir kolu kalkık, soluk dalların altında yatıyor. Havada duran üç yüz Ariel’le ona eşlik eden ruhlar olabilir. Redon renkli versiyondan önce konuyu kömürle işlemişti. Tablo, oğlu Ari’nin isteği doğrultusunda gelininin 1982’deki vasiyetiyle ulusal koleksiyonlara geçti. Caliban uykuda bile seçmediği bir toplulukla birlikte.

Otterlo: dağın ardındaki âşık

Kröller-Müller Müzesi’ndeki Kiklop’un devi göze çarpmadan kalamaz. Polyphemos sırtın üzerinden, başkasını, Akis’i seven uyuyan Galatea’ya bakıyor. Koca gözü kaygılı, sahiplenici ya da tehditkâr gelebilir; Galatea bakışı karşılamıyor. Dağ bedenini gizliyor ama başını daha görünür yapıyor. Bu tuhaf dengesizlik eski mite rahatsız edici bir yakınlık veriyor.

Redon’un Hollanda’da tanınmasına koleksiyoncu Helene Kröller-Müller ile danışmanı H. P. Bremmer yardım etti. Müzenin koleksiyon tarihçesi, ilgilerini Hollanda ve Belçika’da sanatçının erken takdir görmesi içinde konumlandırıyor. Otterlo gezisinin Redon rotasında neden yer aldığını bu geçmiş açıklıyor. Yine de sahiplik, belirli tuvalin ziyaret gününde görüleceğini söylemiyor.

Aynı koleksiyondaki Pegasus ve Hydra, canavarların buluşmasını dövüşe dönüştürüyor. Minneapolis Sanat Enstitüsü sergisi eseri Delacroix’nın Apollon’un Python’u yenmesini işleyişiyle ilişkilendirdi. Sergi, Pegasus’u kaosa karşı duran yaratıcı deha olarak okumayı da önerdi. Bu yorumu resmi kapatmak yerine yanında tutun. Çok başlı hasımla karşılaşan kanatlı at, alegori kesinleşmeden dikkati tutabilir.

New York: rezervasyondan önce Venüs’ü kontrol edin

MoMA’nın Venüs’ün Doğuşu, Ian Woodner Ailesi’nin bağışıyla koleksiyona girdi. 143,2 santimetre yüksekliğe karşı yalnız 62,5 santimetre genişlik, küçük röprodüksiyonun kolayca gizlediği oranlar. Biçim karşılaşmayı bedensel yapıyor: klasik hikâyenin sayfa boyu resminden çok uzun, dar bir varlık. 2026 sonbaharında tabloyu kontrol ettiğimizde sergilenmiyordu.

İlk Redon yolculuğunda, hafızanızı meşgul eden resimlere göre Paris’le Otterlo arasında seçim yapardım: uyuyanlar ve kapalı gözler mi, çiçeklerin üstündeki dev mi? Günü kesinleştirmeden özellikle o eserleri sorun. New York sapmasını, müze Venüs’ün yeniden sergiye çıktığını doğrulayana kadar erteleyin.