İsaak Levitan tabloları nerede görülür? Vladimirka, akşam çanları ve son göl

Yolda ilerleyen bir mahkûm kafilesi yok. Levitan, Vladimirka’da Sibirya sürgününe uzanan güzergâhı neredeyse boş bırakarak tarihi manzaraya taşıtıyor. Geniş yolun yanında küçük bir hacı duruyor; dar patikalar büyük yola katılıyor. Tretyakov Galerisi’ndeki resim, tanık olup geride bırakacağımız bir olay vermiyor. Yürüdüğümüzü hayal edeceğimiz bir mesafe sunuyor. Beklenen hareketin çıkarılması, yolu unutmayı zorlaştırıyor.

Moskova: ressamın kolayca geride bırakamadığı yol

Levitan bu tuvali 1892’de Vladimir bölgesinde edindiği izlenimlerden yaptı. O eylül, Yahudi sakinlerin şehirden çıkarıldığı kampanya sırasında kendisi de Moskova’dan ayrılmak zorunda kaldı. Dostları aralık ayında dönüş izni aldı. İki tarih aynı değil; ancak çakışmaları resmi yalnızca hüzünlü bir manzara saymayı yetersiz kılıyor. Sergide satılmayınca 1894’te Tretyakov Galerisi’ne verdi. Böylece manzara, şehirde kalma hakkı sorgulanmış bir adamın kararıyla kamusal koleksiyona girdi.

Tretyakov’daki Akşam Çanları’nda başka bir yol suyu aşıyor. Manastır, Zvenigorod yakınındaki Savvino-Storojevski ile Volga kıyısında Yuryevets yakınındaki bir manastır dâhil, birden fazla karşılaşmaya dayanıyor. Tablo 1893 Chicago Dünya Fuarı’na, bayram öncesinde bir manastırı anlatan başlıkla gitti. 1918’de Tretyakov’a girdi. Hatırlanan tek bir akşam gibi gelen sahne, uluslararası sergi geçmişi olan kurulmuş bir yer; nehrin belirli bir kıvrımında değişmeden bekleyen bir görünüm değil.

Burada karşıya geçiş, mimari unsurların dökümünden daha önemli. Yakın kıyıyla uzak kıyı aynı tür mekânı sunmuyor: birinde seyirci duruyor, ötekinde binalar son ışığı topluyor. Tekneleri izlemek için yolculara hikâye uydurmak gerekmiyor. Levitan aradaki ayrılığı hissettirecek kadar insan geçişi işareti bırakmış. Başlık sesi sağlıyor; boyaysa işini sessizce, mesafeler ve aralıklar üzerinden yapmak zorunda.

Volga: kötü geçen ilk ziyaretten sonra dönüş

Volga’yı ilk görüşünde hayal kırıklığına uğradı. 1887 baharında soğuk yağmurla rüzgâr nehri resmetmeyi güçleştirmişti. Ertesi yıl ressam dostları Aleksey Stepanov ve Sofya Kuvşinnikova ile dönüp Plyos’a yerleşti; 1889’da yine orada çalıştı. Moskova’daki Yağmurdan Sonra, Plyos ve Akşam, Altın Plyos bu yenilenen tanışıklıktan doğdu. Kötü havayla son bulabilecek karşılaşma, bir yerle sürdürülen çalışma ilişkisine dönüştü.

İki tabloyu aynı soruya verilen farklı cevaplar gibi karşılaştırın: ışık bir kasabanın ne kadarını bir arada tutabilir? İlkinde ıslak çatılarla nehir, işe yarar yerleşim ile güzel çevreyi kolayca ayırmaya direniyor. İkincisi yukarıdan bakıyor; karşı kıyı akşamın içinde yumuşuyor. İkisinde de manzaranın yaşanan bir yer olması için kalabalık gerekmiyor. Binalarla tekneler yetiyor. Coğrafya tanınabilir kalsa da hava, yerleşimi ne kadar yakın ya da uzak hissettiğimizi değiştiriyor.

Yeniden Moskova: taşınmış kilise, bekleyen at

Sonsuz Huzurun Üzerinde’ki kilise, ressamın onu gösterdiği yerde değildi. Levitan Udomlya çevresinin izlenimlerini Plyos’ta çalıştığı ahşap kiliseyle birleştirdi. Kuvşinnikova, o çalışırken Beethoven, özellikle Eroica’nın cenaze marşını çaldığını hatırlıyordu. Pavel Tretyakov tuvali 1894 sergisinden önce satın aldı. Küçük yapı ile mezarlık geniş suya insan ölçeği veriyor; gökyüzüyse bu ölçüyü yetersiz bırakacak gibi. Sahnenin birleştirildiğini bilmek, duygusal ölçeğinin bilinçli kuruluşunu daha iyi gösteriyor.

Mart’ta Dianka adlı at evin önünde bekliyor. Levitan resmi 1895’te Gorka malikânesinde, Kuvşinnikova ile ilişkisi bittikten sonra Anna Turçaninova’nın yanında kalırken yaptı. Sarı ev Turçaninov ailesine aitti. Sahnenin aydınlığını ressamın mutluluğunun doğrudan raporu saymak gerekmiyor: bekleyen at, açık kapı ve kalan kar, durmuş hareketi kendi düzenleriyle kuruyor. Resim baharı soyut bir mevsim değişimiyle duyurmak yerine ona belirli bir avlu ve hayvan veriyor.

Bahar, Yükselen Sular’da avlunun sağlam zemininin yerini su alıyor. Kayıkla uzaktaki evler, merkeze insan koymadan taşkın manzarasındaki insan kullanımını kaydediyor. Kozma Soldatenkov tabloyu 1897’de satın aldı; Rumyantsev Müzesi’nin dağıtılmasıyla 1925’te Tretyakov’a geçti. Yansımaların durgunluğu ağaçları maddesizmiş gibi göstermesin. Gövdeleri, kara ile nehir sınırını geçici olarak değiştiren suyun içinde. Tanıdık bir yere artık başka bir araçla ulaşılabiliyor.

Sankt Petersburg: yarım kalan göl

Ressamın 1900’de ölmesiyle Göl. Rusya tamamlanmadan kaldı. Rus Müzesi’ndeki tablo ilk kez 1901’de, ölümünün ardından düzenlenen sergide halka gösterildi. Levitan kısa süre önce, kendisinin de Savrasov ile Polenov’dan ders aldığı Moskova okuluna öğretmen olarak dönmüştü. Bitmemiş tuval, gelecek kuşaklara özenle hazırlanmış son sözden çok, hâlâ çalışmayla ve öğretmenlikle dolu bir hayata ait. Her bulutu vedaya dönüştürmeden önce bu yarım kalmışlığı hatırlayın.

Göl, tek bir panoramayı aynen aktarmak yerine çeşitli etütleri birleştiriyor. Levitan ona Rusya adını vermeyi düşünmüş, sonra başlığı fazla büyük bulmaktan çekinmişti. Güneşli suyla bulutlar, o büyük niyeti tek mesaja bağlamadan taşıyor. Bu seçkide Levitan için yalnız bir şehre gidebilirseniz Moskova daha geniş bir sıra sunuyor. İki müzede de karanlık resimlerle aydınlık olanlar arasında ara verin; gözünüzden bu değişimi istemeden birkaç dakika oturun.