Pau’da müzeler ve sanat: bir günde Degas, Morisot ve Ingres nerede görülür?

Adamın parmakları arasından pamuk kayıyor, diğeri gazete okuyor. Edgar Degas’nın New Orleans’ta Pamuk Bürosu felaket ilan etmiyor. Erkekler giyinmiş, işyerinin mobilyası var, gün sürüyor gibi. Oysa gösterilen aile şirketi resmin yapıldığı 1873’te iflas başvurusu yaptı. Degas’nın konuyu akrabalarında bulduğu Amerikan limanından uzaktaki Pau’da, sanat gününe huzursuz başlangıç.

Rota, rue Mathieu-Lalanne’daki Güzel Sanatlar Müzesi’ni Pau Şatosu’na bağlıyor. Degas’nın ticaret odasıyla Ingres’in kraliyet anekdotu arasında Berthe Morisot’nun dikişçisinde durun. Eller mala fiyat biçmekten kumaş dikmeye geçiyor. Kraliyet sahnesinde hareket hürmet sunuyor. Bağ, yürürken akılda tutulacak kadar küçük ve birkaç yüzyıllık Fransız resmini ezberlemekten yararlı.

Degas: beyaz lifte aile işi

New Orleans’ta Pamuk Bürosu’nun önünde oturan Michel Musson numune inceliyor. Degas’nın dayısı güneyli plantasyon sahipleri adına çalışıyordu; ressamın kardeşleri René ve Achille Fransız tüccarlara pamuk alıyordu. René gazete okuyor, Achille pencere çerçevesine yaslanıyor. Oda hem işyeri hem geniş aile portresi. Degas 1872 sonlarında gelip Amerikalı akrabalarında birkaç ay kaldı. Yakın ziyaret onu uluslararası ticarete yaklaştırdı.

Masadaki beyaz yığın dağınık figürleri topluyor. İşlem pamuğa dokunmaktan konuşmaya ve evrak işine ilerlerken yığını tuval boyunca izleyin. Takımlar ve gazeteler uygar günlük düzen izlenimi veriyor. Pamuk onu yetiştirip toplayan insanlardan ayrılmış bile. Ayrım önemli. Sanayi köleleştirilmiş emeğe dayanmıştı; İç Savaş’tan sonra sömürü ortakçılıkla sürdü. Büro bu düzenin kendi payını tertipli gösteriyor.

Bir de mali ironi var. Degas resmi Manchesterlı tekstil üreticisinin almasını umdu, satış olmadı. Pau 1878’de Émile Noulibos’nun mirasının sağladığı kaynakla 2.000 franka aldı. Degas müze yöneticisi Charles Le Cœur’e teşekkür mektubunda müze tarafından seçilmenin yeni deneyim olduğunu kabul etti. Amaçlanan sanayici alıcıyı bulamayan resim, kamu koleksiyonu için satın alınan ilk tablosu oldu.

Pau’nun Güzel Sanatlar Müzesi henüz 1864’te kurulmuştu. Bugünkü Art Deco binası 1931 tarihli; alım, koleksiyonu çevreleyen mimariden eski bölüme ait. Degas çalışmayı sürdürürken yapıldı, geleceğin ziyaretçisinin onun için kenti geçeceğinin garantisi yoktu. Bölge müzesini, başka yerde zaten onaylanmış adların uygun buluşması saymamak için neden bu. Bazen karar uzlaşmadan önce geldi.

Morisot: dikiş tatil değil

Pasie’nin eğik başı yaz hayaline ait olabilir, ama ellerinin işi var. Berthe Morisot Bougival Bahçesinde Dikiş Diken Pasie’de ev çalışanlarından birini dışarıda, sepet yakınındaki bankta resmediyor. Arkasındaki yeşillikte beyaz güller var. Bahçe güzellik ve ışık sağlıyor, modelini işten kurtarmıyor. Pamuk tüccarlarından sonra başka ellerdeki kumaş, kamusal ticaretle ev emeği arasında sessiz bağ kuruyor.

Morisot ve eşi Eugène Manet 1881–1884 arasında Bougival’de ev kiraladı; resim ilk yıla ait. Pasie Morisot’nun eserlerinde tekrar tekrar göründü. Buradaki yüz, serbest fırçalı bitkilerle giysiden farklı incelik alıyor. Köşelerde çıplak tuval seçiliyor. Morisot her yüzeyi eşit doldurmak yerine dikkatin toplanıp dağılmasına izin veriyor. Bitmemiş görünen kenarlar modelin yoğunlaşmasını daha inandırıcı yapıyor.

Özellikle yenle çevresinin sınırına bakın. Müze ziyareti nesneyi çabuk tanıyıp ilerlemeye alıştırabilir. Morisot bu alışkanlığı yetersiz bırakıyor; zevk, boya izlerinin katı nesneye dönüşecek gibi olup yeniden gevşemesinde. Konu isimsiz süs veya büyük ahlak dersi vesilesi değil. Pasie’nin adı, işi ve onu incelememizden uzaklaştıran duruşu var. Resim Pau’ya 1907’de Morisot’nun damadı Ernest Rouart’ın armağanıyla geldi.

Ingres: görünmeyen el üzerinden krala saygı

Şatoda başka iki el kılıç tutuyor. Ingres’in Don Pedro de Toledo, IV. Henri’nin Kılıcını Öperken tablosu, Fransız kralının silahını taşıyan iç oğlanıyla karşılaşan İspanyol elçinin anekdotunu anlatıyor. Elçi kılıcı onurlandırmak için diz çöküyor. Hükümdarın karşısında bulunması gerekmiyor; ününü kılıç taşıyor. 1819’da Ingres’in dostu Jean Alaux’ya armağan olarak yapılan küçük tuval, diplomasiyi neredeyse kişisel bağlılık anına çeviriyor.

Olayı tanık raporu değil, IV. Henri efsanesinin hikâyesi sayın. Ingres konuya birkaç kez döndü; 1814’te sergilenen ilk sürüm kayıp. Pau resmi, tarihî anekdota ilgisinin erken biçimini koruyor. Ölçeği çekiciliğin parçası. Genellikle dev portre ve savaş sahnesiyle verilen siyasi itibar, eğilmiş bedenle nesnenin buluşmasına yoğunlaşmış. Kralın yetkisi kılıç üzerinden onu taşıyana geçiyor gibi.

IV. Henri 1553’te bu şatoda doğdu, fakat sonraki ziyaretçilerin gördüğü ortamın çoğu çok sonra yeniden yapıldı. Louis-Philippe, Rönesans iç mekânlarını 19. yüzyıl sarayına uyarlayan büyük restorasyonu 1838’de başlattı. Bourbon atasına bağını güçlendirmek istiyordu. 1848 sürgününden önce kendisi hiç gelemedi. Gerçekleşmeyen niyet saraya insani boyut katıyor: Hükümdar kendi saltanatının yetişemediği hanedan eve dönüşünü hazırlamıştı.

Kent için korunan gezinti yeri

Bahçenin hikâyesinde başka başkişiler var. Devrim’de kraliyet mülkünün parçaları satışa çıkarılınca yurttaşlar satın alıp halka açık gezinti yeri olarak koruyacak cemiyet kurdu. 1815’te, yerel halk yürümeyi sürdürebilsin koşuluyla mülkü XVIII. Louis’ye sundular. Park rotaya temiz havadan fazlasını katıyor. Yaşaması, kentin örgütlü bağlılığını da kaydediyor.

Günü şatonun ziyaret düzenine göre kurup Güzel Sanatlar Müzesi’nde Degas’yla Morisot’ya sakin aralık verin. Çıkmadan saatlerin yanı sıra istediğiniz resimlere tarihinizde erişilebildiğini doğrulayın. Sonra şato tarafından Boulevard des Pyrénées boyunca Palais Beaumont’a yürüyün. Son yürüyüşe görülecek yer sayısı koymayın. İş yapan bunca boyalı elden sonra yapılacak şey kalmamasının ayrı zevki var.