Gdzie zobaczyć

Gdzie zobaczyć obrazy Williama Blake’a: Urizen, Newton i krwiożercza pchła

Wszechświaty Blake’a mieszczą się na małych kartkach. Między Londynem a Cambridge cyrkiel prowadzi od naukowego skupienia do kosmicznej tyranii.

2 listopada 2026 · 7 min czytania · Redakcja ART WIKI

Pchła wyjaśniła Williamowi Blake’owi, czym jest. Według relacji związanej z jego przyjacielem Johnem Varleyem owady te mieściły dusze ludzi tak spragnionych krwi, że w większych ciałach zagroziłyby całemu krajowi. Powstały stąd Duch pchły z kolekcji Tate ma zaledwie dwadzieścia jeden centymetrów wysokości. Apetyt wydaje się znacznie większy. Drobny przedmiot może pomieścić całe wyjaśnienie ludzkiej przemocy; dobrze o tym pamiętać przed spotkaniem z Blakiem.

Najprostsza trasa przez te prace łączy londyńskie Tate z Fitzwilliam Museum w Cambridge. Podchodź do nich jak do konkretnych przedmiotów, a nie znajomych obrazków z okładek książek. Barwne odbitki Blake opracowywał ręcznie, a egzemplarze jego ilustrowanych książek mogą znacznie się różnić. Wersja ma znaczenie. Podobnie skala: postać wypełniająca ekran może w muzeum wymagać pochylenia się ku niej.

Londyn: potwór, którego można wziąć do ręki

Varley, malarz i astrolog, zachęcał Blake’a do rysowania postaci, które ten, jak mówił, widział w wizjach. Duch pchły należy do tej wymiany. Wysunięty język i czara uwidaczniają głód. Tempera i złoto na mahoniu nadają stworowi materialny byt odmienny od zwiewnej zjawy. Traktuj historię jako przekaz o wizji Blake’a, nie diagnozę medyczną ani nadprzyrodzone zdarzenie możliwe do sprawdzenia.

Nadanie owadowi ciała muskularnego aktora ma w sobie suchy komizm. Potwór wygląda na zdolnego do strasznych czynów, lecz małe podłoże wciąż przypomina o śmiesznej dysproporcji. Zamiast uznać Blake’a po prostu za dziwaka, zobacz, jak starannie nadaje cielesny kształt konkretnej przywarze.

The Ghost of a Flea
Żądza krwi przyjmuje muskularne ciało na deseczce o wysokości niewiele ponad dwadzieścia centymetrów. Zobacz dzieło →

Za tymi wizjami stała też zwykła praca. Główne dochody Blake czerpał z rytownictwa, często reprodukując cudze projekty. W 1809 roku próbował dotrzeć do publiczności poprzez wystawę w lokalu brata w Londynie; przyciągnęła mało uwagi i wrogą recenzję. Rozbieżność między skalą ambicji a liczbą odbiorców pomaga zrozumieć intensywność spotkania z oryginałami. Te pomysły opracowywał bez pewności, że czeka na nie publiczność.

Londyn: Newton patrzy w dół

Młody nagi mężczyzna pochyla się nad geometrycznym rysunkiem w Newtonie, także należącym do Tate. Siedzi na chropowatej, porośniętej skale, najwyraźniej pod wodą. Ciało wygina się ku cyrklowi, aż uwaga zdaje się zamieniać w pozę. Blake sprzeciwiał się zawężaniu widzenia do tego, co mierzalne. Piękno postaci nie pozwala jednak sprowadzić sceny do karykatury wymierzonej w naukę: skupienie przyciąga, choć wyklucza otaczający świat.

Kompozycję obmyślono w 1795 roku, ponownie odbito i opracowano około 1805. Należy do grupy znanej jako duże barwne odbitki. Elohim stwarzający Adama, kolejna praca Tate z tego zespołu, przedstawia narodziny w świecie materialnym jako bolesne. Robak oplata nogę Adama. W odczytaniu Blake’a upadek zaczyna się wraz z oddzieleniem ludzkości od sfery duchowej, nie jedynie z nieposłuszeństwem w Edenie.

Te dwa ciała proszą o porównanie. Newton zwija się wokół wybranego zadania, Adam wydaje się przygwożdżony do istnienia. Żaden obraz nie potrzebuje wykresu objaśniającego całą mitologię Blake’a, żeby poruszyć widza. Zacznij od nacisku na kończynę, kąta głowy, miejsca pozostawionego wokół ciała. Myśli docierają przez te fizyczne decyzje.

Newton
Rysunek pochłania uwagę Newtona, podczas gdy skała pod nim pozostaje niezbadana. Zobacz dzieło →

Londyn: zdanie Szekspira wzbija się w powietrze

Koń w powietrzu i niemowlę nie od razu kojarzą się z przemową o morderstwie. A jednak Litość z Tate wyrasta ze słów Makbeta wyobrażającego sobie skutki zabicia Dunkana. Szekspir porównuje litość do noworodka i niebiańskich jeźdźców. Blake ucieleśnia porównania, umieszczając niemowlę i konną postać nad kobietą leżącą na ziemi.

To, co w teatrze wypowiada się szybko, musi teraz współistnieć na jednej kartce. Śledź długie poziome ciało na dole i ruch ponad nim; obraz zdaje się podzielony między całkowity bezruch a lot. Odbitka Tate została szeroko wykończona ręcznie. Słowo „grafika” nie powinno budzić oczekiwania mechanicznie powtarzanego przedmiotu. Tusz i akwarela mogły zmienić to, czym stawał się odbity wzór.

Cambridge: stwórca z przyrządem pomiarowym

Należący do Fitzwilliam Urizen stwarzający świat wywodzi się z kompozycji frontyspisu Europy, proroctwa, wydanej w 1794 roku. Starzec wychyla się z kręgu światła z cyrklem. Literackiego źródła narzędzia dostarczył Miltonowski opis stworzenia, lecz Urizen Blake’a jest zarazem figurą ograniczającej władzy. Wspaniałości obrazu nie należy mylić z bezwarunkową aprobatą przedstawionej potęgi.

Metoda wypukłego trawienia stosowana przez Blake’a pozwalała drukować słowa i obrazy z jednej płyty. Z żoną Catherine ręcznie kolorował książki. Czytelnik dostawał więc wykonany przedmiot o własnych kolorach i układzie, nie ujednolicone wydanie w dzisiejszym sensie. Pamiętaj, że frontyspis stoi na progu książki: wyciągnięte ramię jest argumentem na otwarcie.

Zapytaj każde muzeum o konkretną pracę, zanim ułożysz wokół niej dzień. Daj sobie czas na przejście od rozmiarów reprodukcji do oryginału. Jeśli zobaczysz tylko jeden z tych przedmiotów, najpierw patrz bez rozszyfrowywania wszystkich imion, potem wróć do szczegółu, który cię zaniepokoił. U Blake’a robak albo czara bywają lepszym początkiem niż cały słownik symboli.

Na okładce: The Ancient of Days — William Blake. William Blake · Public domain · Wikimedia Commons