Gdzie zobaczyć obrazy Paula Sérusiera: Talizman i dalsze drogi przez Bretanię

Z pudełkiem po cygarach jest kłopot. Przez lata historia Talizmanu Paula Sérusiera obejmowała naprędce użyte wieczko, na którym młody malarz zmienił kierunek swojej sztuki. Badania sugerują coś zwyklejszego: topolową deskę przygotowaną do malowania, ze sfazowanymi krawędziami dopasowanymi do ramy. Sam obraz powstał mniej metodycznie. Nie ma gruntu ani rysunku wstępnego, a ślady wskazują, że Sérusier część farby rozprowadzał palcem. Przedmiot z Musée d’Orsay zachowuje pośpiech, choć jego legenda traci rekwizyt.

Paryż: lekcja przywieziona z Bretanii

Po powrocie z Pont-Aven w 1888 roku Sérusier pokazał paryskim przyjaciołom pejzaż namalowany pod kierunkiem Gauguina. Plamy koloru stały się ich talizmanem. Mimo to Talizman nadal przedstawia miejsce. Poszukaj lasu wysoko po lewej, ścieżki przecinającej scenę, nadrzecznych drzew i młyna z tyłu po prawej. To ważne poszukiwanie. Obraz uznany później za krok ku abstrakcji zaczął się od brzegu rzeki, a odejścia od wyglądu rzeczy nie zatarły układu konkretnego widoku.

Hebrajskie słowo „nabi”, oznaczające proroka, pasowało do grupy skłonnej traktować artystyczne odkrycie jak objawienie. Zostawiało też miejsce na zabawę. W Portrecie Paula Ransona w stroju nabisty, kolejnym obrazie Orsay, spiczasta broda i monokl pozwalają rozpoznać przyjaciela odczytującego tajemnicze pismo. Jego laska nosi pentagram. Pracownię Ransona nazywano Świątynią, a spotkania mogły przeradzać się w farsę. Nie wiadomo, czy rzeczywiście wkładał na nie ten ubiór. Malowana inicjacja może zawierać prywatny dowcip.

Dzieci siłują się w Bretońskich zapasach, obserwowane głównie przez kobiety w tradycyjnych czepcach. To gouren, bretońska odmiana zapasów. Sérusier spłaszcza podłoże i upraszcza ciała, aż obraz zbliża się do bezpośredniości ludowych rycin. Malarze Pont-Aven wyobrażali sobie Bretanię jako miejsce, gdzie dawne obyczaje uniknęły zmian przemysłowych. Pamiętajmy, że był to wybrany przez nich obraz regionu. Na płótnie z Orsay miejscowy sport dostarcza czynności, wokół której można ułożyć ostro rozdzielone barwy.

Madryt: kwiaty przejmują obraz

Drzewo w Dwóch Bretonkach pod kwitnącą jabłonią robi więcej, niż wyznacza otoczenie. Ciemne gałęzie i różowe kwiaty przeplatają się z kobietami, wciągając je w tę samą płytką przestrzeń. Obraz z Muzeum Thyssen-Bornemisza łączy dwie sztuki studiowane przez Sérusiera: japońskie drzeworyty z asymetrią i płaskimi kształtami oraz wczesne włoskie freski z nieruchomymi postaciami. Myślał o obrazach jak o dekoracjach i cenił malarstwo ścienne. Kobiety wydają się zamknięte w kwitnących konarach, zamiast stać w pejzażu, przez który moglibyśmy przejść.

Waszyngton: gospodarstwo, które przetrwało czystkę

Niewinny z pozoru bretoński dziedziniec zyskał w Niemczech niebezpieczną tożsamość. Gospodarstwo w Le Pouldu trafiło do muzeum w Ulm w 1925 roku. Pod rządami nazistów uznano je za sztukę zdegenerowaną, a żydowskiego dyrektora Juliusa Bauma zmuszono do odejścia. Obraz pojawił się w 1933 roku na wystawie atakującej jego zakupy. Próby sprzedaży lub wymiany się nie powiodły; jakimś sposobem ominęły go konfiskaty 1937 roku i pozostał w magazynie. Do 1950 znów go pokazano, a w 1955 sprzedano, gdy muzeum skierowało kolekcjonowanie ku sztuce regionalnej.

Dla znajdującego się w waszyngtońskiej National Gallery of Art obrazu Gospodarstwa w Le Pouldu podawano salę M-083 podczas naszej kontroli jesienią 2026 roku. Scena nie tłumaczy w oczywisty sposób dawnej wrogości. Kobieta przechodzi przez podwórze obok krytego strzechą domu. Śledź krzywiznę dachu i plamę żółtego słońca na ziemi. Sérusier sprowadza zmiany światła i cienia do szerokich kształtów, dzięki czemu układ podwórza można odczytać od razu. Dom pozostaje rozpoznawalny, a jego kontur podejmuje nową pracę.

Chicago: drobna postać na polu piasku

W Art Institute of Chicago Plaża Les Grands Sables w Le Pouldu pozwala ludzkiej obecności zmaleć. Dolną połowę zajmuje żółty piasek, w oddali widać z profilu kobietę w bretońskim stroju. Po skupionych blisko siebie postaciach z Paryża i Madrytu wzrok ma tu miejsce na swobodną wędrówkę. Po śmierci Sérusiera obraz przeszedł do jego żony Marguerite, a w 2011 roku wszedł do zbiorów w Chicago. Jesienią 2026 był wystawiony w sali 247.

Daj plaży chwilę bez szukania anegdoty. Skala uwagi różni się tu od sceny zapasów: postać jest na tyle mała, że głównym zdarzeniem pozostaje piasek. Potem przywołaj w pamięci małe studium znad rzeki. W obu pejzażach kolor zajmuje więcej miejsca niż ludzkie działanie, choć żaden nie porzucił konkretnego bretońskiego miejsca. Na pierwszą wizytę u Sérusiera Paryż daje najbliższe spotkanie z początkami grupy. Zostaw czas na podejście do Talizmanu: mierzy tylko 27 na 21,5 centymetra.