Gdzie zobaczyć obrazy Walentina Sierowa: brzoskwinie, księżna i skandal portretowy

Czteroletni Mika Morozow miał do opowiedzenia historię o tacie lamparcie i mamie lamparcicy. Według wspomnień jego matki Walentin Sierow wyszedł z seansu zachwycony, śmiejąc się z chłopięcego pomysłu. Przed Miką Morozowem w moskiewskiej Galerii Tretiakowskiej spotkanie wydaje się niedokończone: usta pozostają otwarte, ręce podpierają małe ciało, za chwilę może paść następne zdanie. Portret złapał kogoś, kto ma ciekawsze zajęcie niż pozowanie.

Dzieci, aktorki i arystokraci stawiają malarzowi bardzo różne wymagania. W portretach Sierowa różnice te określają wszystko, od ilości pustego miejsca po ciężar sukni. Pięć obrazów na tej trasie przechowują Galeria Tretiakowska i Państwowe Muzeum Rosyjskie w Petersburgu. Oba miasta pozwalają na szczególnie dobre porównanie: prywatne życie rodzinne w Moskwie, potem starannie zbudowane publiczne wizerunki tancerki i księżnej.

Moskwa: lato uchwycone po wielu tygodniach

Brzoskwinie dojrzewają szybciej niż portrety. Sierow zaczął Dziewczynę z brzoskwiniami w połowie sierpnia 1887 roku i pracował ponad miesiąc. Modelka, Wiera Mamontowa, była córką przemysłowca kolejowego i mecenasa Sawwy Mamontowa. W rodzinnej posiadłości Abramcewo Sierow uczestniczył w życiu towarzyskim i teatralnym domu. Ta bliskość tłumaczy brak ceremonialnego dystansu: Wiera zajmuje miejsce przy stole, jakby malarz przerwał jej dzień.

Nie trzeba tu niczego sprowadzać z wyobrażonego południowego lata. Owoce pochodziły ze szklarni Abramcewa, liście klonu na stole sugerują początek zmiany pory roku. Na półce stoi drewniany grenadier, dziadek do orzechów kupiony na jarmarku w Siergijewym Posadzie i pomalowany przez samego Sierowa. Te skromne domowe rzeczy mają znaczenie. W pokoju są przedmioty używane i służące zabawie, nie zestaw symboli dobranych do objaśnienia dziewczynki.

Prześledź przekątną stołu ku sąsiedniemu pomieszczeniu, potem wróć do twarzy Wiery. Otoczenie zdaje się mieć więcej swobody niż rysy. Dzięki tej różnicy twarz utrzymuje swoje miejsce pośród zmiennego światła. Obok zapamiętanego lata Mika Morozow z 1901 roku pokazuje bardziej wybuchowe dzieciństwo. Biały strój niemal nie konkuruje z ciemnymi oczami i otwartymi ustami. Cztery lata stają się stanem fizycznym, trudnością utrzymania się w krześle.

Dorosły Mika został szekspirologiem i tłumaczem, doradzał Borisowi Pasternakowi oraz Samuiłowi Marszakowi. Matka podarowała portret Galerii Tretiakowskiej w 1917 roku. Przyjemnie znać tę przyszłość, lecz obraz jej nie ilustruje: w krześle nie siedzi miniaturowy profesor. Jest dziecko w połowie własnej opowieści o świecie. Zachowaj to rozróżnienie, zanim przejdziesz do dorosłych.

Moskwa: trzydzieści dwa seanse dla aktorki

Maria Jermołowa wiedziała, co znaczy utrzymać uwagę publiczności. Aktorka Teatru Małego pozowała w sali prób własnego domu przy bulwarze Twerskim do Portretu Marii Jermołowej. Zamówiony na trzydziestopięciolecie pracy scenicznej portret z 1905 roku wymagał trzydziestu dwóch seansów. Modelka zachowywała pozycję godzinami, robiąc tylko krótkie przerwy. Wniosła zawodową wytrzymałość w spotkanie, które mogło wyczerpać mniej wprawnych pozujących.

Czarna suknia zajmuje niemal całą wysokość płótna. Splecione dłonie i cienki sznur pereł niewiele rozpraszają; otaczająca architektura nadaje ciału imponującą skalę. Krewni początkowo uważali, że Sierow postarzył pięćdziesięciodwuletnią aktorkę. Ten zarzut warto zabrać do galerii. Pochlebna podobizna i przekonujący obraz czyjegoś autorytetu nie muszą dawać tej samej twarzy. Surowość wykonuje tu znaczną część pracy, którą w królewskim portrecie spełniałaby korona.

Petersburg: tancerka, która podzieliła widzów

Ciało Idy Rubinstein dało Sierowowi inny rodzaj sceny. Tańczyła Kleopatrę i Szeherezadę w spektaklach Diagilewa; latem 1910 roku w Paryżu pozowała nago do Portretu Idy Rubinstein. Jej ruchy kojarzyły mu się z antyczną płaskorzeźbą. Ciało spłaszcza się do długich, zmiennych konturów, a drobne sugestie bryły nie pozwalają twarzy i ramionom zamienić się wyłącznie w ornament.

Wrogość odbiorców przerodziła się w muzealny spór. Gdy Muzeum Rosyjskie kupiło portret, przeciwnicy żądali usunięcia go z ekspozycji; zaatakował go nawet dawny nauczyciel Sierowa, Ilja Riepin. Relacja Galerii Tretiakowskiej opisuje publiczność niezdolną zaakceptować tej kanciastej, odsłoniętej postaci jako pełnoprawnego tematu muzealnego. Patrząc dziś, zapytaj, skąd bierze się dyskomfort: z nagości, spojrzenia czy ciała odmawiającego miękkiego modelunku oczekiwanego od malowanej Wenus.

Petersburg: publiczne życie kapelusza

Księżna Olga Orłowa dążyła do elegancji innymi środkami. Ukończony w 1911 roku Portret księżnej Olgi Orłowej buduje efekt wokół wielkiego kapelusza, futra i starannie ułożonej figury. Orłowa słynęła między innymi z umiejętności noszenia kapeluszy. Sierow daje dodatkowi tyle miejsca, że staje się częścią architektury portretu. Zejdź wzrokiem od jego szerokości do powściągliwej pozy: całość wydaje się wymagać nieustannego pilnowania.

Namalowane w bliskim odstępie portrety Orłowej i Rubinstein pokazano razem w Rzymie w 1911 roku. Nadal tworzą użyteczną parę, bez konieczności wydawania sądów o charakterach modelek. Jesienią 2026 roku oba były wystawione w skrzydle Benois Muzeum Rosyjskiego, w sali 69. Zaplanuj czas na spoglądanie od jednego do drugiego. Przed wyjazdem do Moskwy sprawdź zasady zwiedzania Galerii Tretiakowskiej, potem poświęć dzieciom i Jermołowej osobne chwile: różnice tempa stanowią przyjemność tej wizyty.