Strasburg: muzea i sztuka. Goya, Veronese i powrót Gustave’a Dorégo

Konserwatorzy potrzebowali mostu nad obrazem. Chrystus opuszczający pretorium Gustave’a Dorégo był zbyt wielki na zwykłą konserwację, a poprzednie naprawy pogorszyły jego stan. Aluminiowy pomost umożliwił dostęp do powierzchni; nowa rama miała ostatecznie napinać płótno 308 linkami. Mężczyzna w bieli pośrodku tłumu przetrwał podróż przez sale wystawowe, magazyny i wiedeński kościół, zanim Strasburg kupił obraz w 1988 roku.

Od tej akcji ratunkowej dobrze zacząć dzień ze sztuką w Strasburgu. Tutejsze kolekcje niszczono i tworzono od nowa; obrazy przybywały dzięki ambicjom niemieckich dyrektorów i powrotowi zaniedbanego płótna francuskiego ilustratora. Podziel wizytę między Musée des Beaux-Arts a Muzeum Sztuki Nowoczesnej i Współczesnej. Zacznij od starszych zbiorów, potem pozwól Dorému zmienić skalę popołudnia.

Odbudować muzeum po pożarze

Pruskie bombardowanie zniszczyło pierwszą muzealną kolekcję Strasburga w 1870 roku. Odbudowa oznaczała kupowanie obrazów, nie samą naprawę murów. Do tworzenia nowych zbiorów sprowadzono Wilhelma von Bodego; szczególną uwagę poświęcono malarstwu włoskiemu, flamandzkiemu i holenderskiemu. Rezultat może przypominać odziedziczony skarbiec. W znacznej części powstał jednak z celowych zakupów po katastrofie.

Florentyńskim zakupem Bodego z 1890 roku był Pokłon pasterzy Carla Crivellego. Sześć lat później krytyk Charles Loeser uznał go za fałszerstwo. Inni przypisywali obraz bezimiennemu naśladowcy, zanim przyjęto autorstwo samego Crivellego. Nawet datowanie przyniosło bardzo rozbieżne propozycje. Mała deska mogła unieść spór o trafność osądów stojących za całą odbudową zbiorów.

Scena wynagradza uwagę w skali znacznie mniejszej niż Doré. Józef śpi, Maria klęczy przed dzieckiem. Anioł prowadzi pasterzy do stajenki; inny epizod ich historii zajmuje dal. Krajobraz mieści kolejne momenty, zamiast zatrzymywać wszystkie figury w tej samej chwili. Idź od tła ku niemowlęciu. Znany temat staje się podróżą o kilku prędkościach, z której Józef najwyraźniej całkiem się wypisał.

Fatalne nieporozumienie Veronesego

Szelest w krzakach rozpoczyna katastrofę w Kefalosie i Prokris. Prokris śledzi męża, podejrzewając inną kobietę. Kefalos sądzi, że słyszy zwierzę, rzuca podarowaną przez żonę włócznię i śmiertelnie ją rani. Veronese pokazuje rozpoznanie, gdy broń już wykonała swoje zadanie. Podejrzenie stało się nieodwracalnym faktem.

Brokat sukni Prokris dziwnie towarzyszy tej opowieści. Daje przyjemności malarstwa weneckiego właśnie wtedy, gdy ciało nie może już z nich korzystać. Kefalos pochyla się ku żonie, lecz przestrzeni między gestami nie naprawi kolejny ruch. Obejrzyj tkaninę przed twarzami: jej trwanie czyni ludzką klęskę trudniejszą do pominięcia.

Druga historia przemocy dotycząca płótna była mniej intymna. Należało do hiszpańskiej kolekcji królewskiej, skąd zabrał je Józef Bonaparte podczas swoich rządów w Hiszpanii. Strasburg kupił je w 1912 roku. Drogi z królewskiego otoczenia do miejskiego muzeum nie należy mylić z dziejami kochanków, lecz obraz niesie przez nią dwie opowieści o posiadaniu.

Goya wpisuje przyjaźń w portret

Goya określił relację z Bernardem de Iriarte wprost w inskrypcji. Portret powstał w 1797 roku jako wyraz wzajemnego szacunku i przywiązania. Iriarte siedzi z książką, odchyloną głową i spojrzeniem skierowanym na zewnątrz. Słowa u dołu chronią obraz przed sprowadzeniem do spisu publicznych godności.

Iriarte należał do hiszpańskich reformatorów spoglądających ku oświeceniu. Późniejsze poparcie Józefa Bonapartego zmusiło go po wojnie do emigracji. Pewny siebie model nie zna tej przyszłości. Książkę trzyma swobodnie, a krzesło pozwala obrócić się ku gościowi zamiast sztywno prezentować się en face.

Odczytaj pozę z pewnej odległości, potem zbadaj farbę. Drobne, urywane ślady nie naśladują idealnie ciągłej skóry ani tkaniny. Goya daje modelowi społeczną pewność siebie, nie wygładzając równie mocno powierzchni. Inskrypcja szczególnie pomaga: przyjaźń została nazwana, więc z jednej zmarszczki czy kąta ust nie można po prostu wywieść ukrytego satyrycznego wyroku.

Wielki powrót Dorégo

Francuscy krytycy szanowali malarstwo Dorégo mniej, niż pragnął. W 1868 roku przyjął propozycję londyńskiej galerii poświęconej jego obrazom. Chrystus opuszczający pretorium, ukończony w 1872, stał się jej wielką atrakcją, potem podróżował po Stanach Zjednoczonych w latach 1892–1898. Po powrocie do Londynu trafił do magazynu i zapomnienia. Płótno szerokie na ponad dziewięć metrów jakoś zniknęło z pola widzenia.

Zakup dla Strasburga sprowadził obraz do miasta urodzenia Dorégo. Odzyskanie wymagało jeszcze długiej pracy. Wcześniejsza konserwacja użyła poliestrowego werniksu kojarzonego z meblami; pożółkł i zakrywał uszkodzenia. Znaleziono też obcięte brzegi, rozdarcia i rozległe ubytki. Kampania rozpoczęta w 1998 roku wymagała napraw struktury, zanim można było uzupełniać przedstawienie.

Rycina z epoki pomogła odtworzyć utracony rysunek. To trafne narzędzie ratowania malarza pamiętanego tak często z drukowanych ilustracji. Gesty tłumu prowadzą ku białej postaci w centrum, schody zmieniają wyjście w publiczny spektakl. Najpierw oceń odległość między tą figurą a brzegami płótna. Potem podejdź do mniejszych epizodów. Rozmiar ustala hierarchię, zanim narracja poda czyjekolwiek imię.

Miecz do pocałowania

J. Anderson Rose zamówił Joannę d’Arc całującą miecz wyzwolenia Rossettiego w 1863 roku. Strasburg kupił obraz w 1996, długo po okresie amerykańskiej własności. Tożsamość modelki pozostaje sporna. Brat artysty wskazał Niemkę, panią Beyer; inna interpretacja proponuje Agnes Manetti. Lepiej zachować niepewność niż dopisać twarzy wygodny życiorys.

Obok rozległego publicznego dramatu Dorégo wybór Rossettiego wydaje się niemal skryty. Joanna w tym bliskim ujęciu nie dowodzi armią. Zbroja, usta i miecz spotykają się w ograniczonej przestrzeni. Broń otrzymuje pocałunek zamiast zadawać cios. Zestaw ten gest z włócznią Veronesego: przedmiot przemocy może stać się znakiem oddania, a dar kochanki narzędziem śmierci.

Między muzeami zostaw porządną przerwę, zwłaszcza jeśli rano badałeś już kamieniarkę katedry. Potwierdź przed podróżą dostępność wybranych obrazów, a trasę skróć na tyle, by móc przystawać. Doré zasługuje na miejsce w popołudniu, lecz Rossetti daje dobry powód, aby nie spędzić każdej pozostałej minuty pod największym płótnem.