Πού θα δείτε πίνακες του Πιέρ Μπονάρ: ο Λευκός γάτος, η τραπεζαρία και το λουτρό

Ο γάτος ψήλωσε υπερβολικά. Στον Λευκό γάτο, η πλάτη καμπυλώνει πάνω από πόδια που μοιάζουν τεντωμένα πέρα από τις δυνατότητες του ζώου, ενώ το κεφάλι βυθίζεται στους ώμους. Το αστείο είναι σκόπιμο. Προπαρασκευαστικά σχέδια και ακτινογραφίες δείχνουν ότι ο Μπονάρ άλλαξε επανειλημμένα τις πατούσες. Το μικρό πλάσμα της συλλογής του Μουσείου Ορσέ είναι χρήσιμος συνοδός για τα μεγαλύτερα δωμάτια που ακολουθούν: τίποτε εδώ δεν πρέπει να θεωρηθεί ακατέργαστη ματιά.

Μινεάπολη: δύο γάτες έπιασαν τις καρέκλες

Στην G355 του Ινστιτούτου Τέχνης της Μινεάπολης εκτιθόταν η Τραπεζαρία στην εξοχή κατά τον έλεγχό μας το φθινόπωρο του 2026. Ο Μπονάρ τη ζωγράφισε το 1913, έναν χρόνο αφού αγόρασε το Ma Roulotte, το σπίτι του στο Βερνονέ πάνω από τον Σηκουάνα. Το όνομα σημαίνει «Το τροχόσπιτό μου». Μια πόρτα και ένα παράθυρο ανοίγουν την τραπεζαρία στον κήπο και η Μαρτ ακουμπά στο περβάζι απ’ έξω. Μέσα υπάρχουν ήδη άλλοι ένοικοι: δύο γάτες, μία σε κάθε πλευρά.

Ξεκινήστε από το τραπέζι και κοιτάξτε έπειτα προς την πρασινάδα. Το κοκκινοπορτοκαλί δωμάτιο και ο ψυχρότερος κήπος διαιρούν τον καμβά χωρίς να τον χωρίζουν εντελώς. Το φως αγγίζει την κάσα της πόρτας και το τραπεζομάντιλο· το παράθυρο φέρνει τον κήπο τόσο κοντά ώστε να μοιάζει μέρος της επίπλωσης. Οι γάτες είναι μικρές και εύκολα διαφεύγουν στην αρχή. Η ανακάλυψή τους αλλάζει την κλίμακα του δωματίου, που αρχικά μπορεί να φαίνεται σχεδόν ακατοίκητο.

Αυτό το φαινομενικό απόγευμα στο σπίτι ταξίδεψε. Ο Μπονάρ εξέθεσε τον πίνακα στο Φθινοπωρινό Σαλόν το 1913, όπου τον πρόσεξε ο Γκυγιώμ Απολλιναίρ. Σώζονται τρεις προκαταρκτικές μελέτες. Ο Μπονάρ είχε τότε αυτοκίνητο και μετακινούνταν συχνά, μερικές φορές κουβαλώντας τυλιγμένους καμβάδες. Ένας πίνακας της τραπεζαρίας του δεν ήταν απαραίτητο να ζωγραφιστεί μέσα σε εκείνη την τραπεζαρία, ούτε καν στην ίδια πόλη. Το θέμα έμενε στο σπίτι πιο σταθερά απ’ ό,τι ο καμβάς.

Παρίσι: ένα αστείο με πατούσες, ένα πορτρέτο με γροθιές

Στην πρώιμη συμμετοχή του Μπονάρ στους Ναμπί ανήκει το παραμορφωμένο ζώο του Ορσέ. Το 1894, μια επίπεδη σιλουέτα και μια ασύμμετρη διάταξη μπορούσαν να οφείλουν περισσότερα στα ιαπωνικά χαρακτικά παρά στους κανόνες ενός πειστικού δωματίου. Ο Μπονάρ συνέλεγε ιαπωνικά χαρακτικά, ανάμεσά τους εικόνες ζώων. Ο γάτος του γεμίζει τη στενή επιφάνεια σαν διακοσμητικό σήμα, με ελάχιστο βάθος πίσω από το σώμα.

Στην ίδια συλλογή ανήκει Ο πυγμάχος, αυτοπροσωπογραφία του 1931. Εδώ το σώμα που εξετάζεται είναι του ίδιου του Μπονάρ. Ο τίτλος δίνει απροσδόκητη ασχολία σε έναν ζωγράφο γυμνό από τη μέση και πάνω. Διακόπτει χρήσιμα τη γνώριμη εικόνα του ως ανθρώπου που ασχολείται άνετα με φρουτιέρες και κήπους: εκείνος που έφτιαξε αυτά τα δωμάτια έστρεψε επίσης την εξέταση στον εαυτό του.

Βιαιότερη από τον τίτλο του είναι η κατοπινή ιστορία του πορτρέτου. Ανήκε στην γκαλερί Μπερνέμ-Ζεν, που υπέστη «αριοποίηση» και εκκαθάριση κατά την Κατοχή. Μια αναγκαστική πώληση εκκαθάρισης το διέθεσε το 1942. Μετά τον πόλεμο, δικαστική απόφαση ακύρωσε την πώληση και διέταξε επιστροφή ή αποζημίωση· ακολούθησε διακανονισμός το 1953. Η δωρεά του Φιλίπ Μεγέρ έφερε τελικά τον καμβά στην εθνική συλλογή. Μια σύντομη μουσειακή μνεία δωρητή συμπυκνώνει μακρά διαμάχη.

Το λουτρό αρχίζει με σημείωση μιας βροχερής μέρας

Για το Γυμνό δίπλα στην μπανιέρα, στη συλλογή του Εθνικού Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης, αρχίστε από τον γαλλικό τίτλο, Nu à la baignoire. Ο πίνακας του 1931 δείχνει τη Μαρτ όρθια δίπλα στην μπανιέρα, όχι ξαπλωμένη μέσα της. Τρίβει την πλάτη με ιμάντα λουτρού. Ο Μπονάρ κοιτάζει ελαφρώς από ψηλά μέσα στο μικρό δωμάτιο, αντιπαραθέτοντας το στρογγυλεμένο σώμα και την μπανιέρα στα γεωμετρικά πλακάκια του δαπέδου.

Σε σελίδα ημερολογίου της 17ης Φεβρουαρίου 1931 σώζεται η πρώτη ιδέα ως σκίτσο με μολύβι, μαζί με σημείωση ότι ο καιρός ήταν βροχερός. Μια γνώριμη ιδιωτική χειρονομία έγινε κάτι που μπορούσε να μεταφέρει στο εργαστήριο. Το ζεστό σώμα, το ανοιχτόχρωμο περιβάλλον και τα πεταμένα ρούχα χρειάστηκαν και άλλα σχέδια πριν γίνουν σχεδόν τετράγωνος καμβάς.

Σε τέτοιες αποστάσεις ανάμεσα στο βλέπειν και στο ζωγραφίζειν στηριζόταν η μέθοδος του Μπονάρ. Έκανε μικρά σχέδια και κατόπιν εργαζόταν από αυτά και από μνήμης. Ατελάρωτοι καμβάδες μπορούσαν να στερεωθούν στον τοίχο, επιτρέποντας αλλαγές στα όριά τους καθώς τους αναθεωρούσε. Ένα δωμάτιο στη μνήμη ήταν ελεύθερο να γίνει πλατύτερο, τα έπιπλά του λιγότερο υπάκουα στην προοπτική. Τα άκρα παρέμεναν διαπραγματεύσιμα.

Ένα παράθυρο που ξεπέρασε το εργαστήριό του

Το στενό δωμάτιο εργασίας στο Λε Κανέ επεκτείνεται σε έκταση κίτρινων λουλουδιών στο Εργαστήριο με μιμόζα, επίσης στην κατοχή του Εθνικού Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης. Οι ράβδοι του παραθύρου και το κιγκλίδωμα του παταριού διασχίζουν τη θέα. Το ανθισμένο δέντρο καταλαμβάνει τόσο μεγάλο μέρος του πίνακα, ώστε το δωμάτιο μοιάζει να δανείζεται χώρο από το ύπαιθρο. Χαμηλά αριστερά εμφανίζεται πρόσωπο· μπορεί να είναι η Μαρτ, που πέθανε το 1942.

Η μακρά δημιουργία αυτού του καμβά είναι λόγος να κοιτάζουμε αργά τον Μπονάρ. Τον άρχισε το 1939 και επέστρεψε σε αυτόν στο Φοντενεμπλό το 1946. Μια εικόνα χειμωνιάτικης ανθοφορίας μπορούσε να επιζήσει του ανθρώπου του οποίου το πρόσωπο ίσως παραμένει μέσα της. Η μνήμη ήταν υλικό εργασίας, πέρα από θέμα.

Αν μπορείτε να φτάσετε στη Μινεάπολη, αφιερώστε χωριστή επίσκεψη στην τραπεζαρία, με την G355 ως καταγεγραμμένη αφετηρία. Για τις γαλλικές συλλογές, ρωτήστε ειδικά για τον καμβά που επιλέξατε πριν ξεκινήσετε. Μπροστά σε έναν Μπονάρ, αντισταθείτε στην παρόρμηση να φύγετε μόλις αναγνωρίσετε το δωμάτιο: ελέγξτε τις καρέκλες, τις γωνίες και τον χώρο πίσω από το πρώτο πράγμα που σας τράβηξε το μάτι.