Μουσεία και τέχνη στο Πο: Ντεγκά, Μοριζό και Ενγκρ σε μία ημέρα

Βαμβάκι γλιστρά μέσα από τα δάχτυλα ενός άντρα, ενώ ένας άλλος διαβάζει εφημερίδα. Τίποτα στο Γραφείο βαμβακιού στη Νέα Ορλεάνη του Εντγκάρ Ντεγκά δεν προαναγγέλλει καταστροφή. Οι άντρες είναι ντυμένοι, η επιχείρηση έχει έπιπλα, η μέρα φαίνεται να συνεχίζεται κανονικά. Κι όμως, η οικογενειακή εταιρεία που απεικονίζεται κήρυξε πτώχευση το 1873, τη χρονιά του πίνακα. Είναι ανησυχητική πρώτη συνάντηση για μια ημέρα τέχνης στο Πο, μακριά από το αμερικανικό λιμάνι όπου ο Ντεγκά βρήκε το θέμα ανάμεσα στους συγγενείς του.

Η διαδρομή συνδέει το Μουσείο Καλών Τεχνών, στη rue Mathieu-Lalanne, με το Κάστρο του Πο. Ανάμεσα στο εμπορικό γραφείο του Ντεγκά και στο βασιλικό επεισόδιο του Ενγκρ, σταθείτε στη γυναίκα που ράβει της Μπερτ Μοριζό. Τα χέρια περνούν από την αποτίμηση ενός εμπορεύματος στο ράψιμο υφάσματος. Στη βασιλική σκηνή, μια χειρονομία αποδίδει τιμή. Η σύνδεση είναι αρκετά μικρή για να τη θυμάστε περπατώντας και χρησιμότερη από την απομνημόνευση αρκετών αιώνων γαλλικής ζωγραφικής.

Ντεγκά: μια οικογενειακή επιχείρηση μέσα σε λευκές ίνες

Ο Μισέλ Μυσόν, καθισμένος μπροστά στο Γραφείο βαμβακιού στη Νέα Ορλεάνη, εξετάζει ένα δείγμα. Ο θείος του Ντεγκά εκπροσωπούσε φυτευτές του Νότου· οι αδελφοί του ζωγράφου, Ρενέ και Ασίλ, αγόραζαν βαμβάκι για Γάλλους εμπόρους. Ο Ρενέ διαβάζει εφημερίδα, ενώ ο Ασίλ στηρίζεται στο πλαίσιο παραθύρου. Το δωμάτιο είναι ταυτόχρονα χώρος εργασίας και πορτρέτο της ευρύτερης οικογένειας. Ο Ντεγκά είχε φτάσει στα τέλη του 1872 και έμεινε αρκετούς μήνες με τους Αμερικανούς συγγενείς του. Μια οικογενειακή επίσκεψη τον έφερε κοντά στο διεθνές εμπόριο.

Ο λευκός σωρός στο τραπέζι συγκεντρώνει τις σκόρπιες μορφές. Ακολουθήστε τον στον καμβά καθώς η συναλλαγή περνά από την εξέταση του βαμβακιού στη συζήτηση και στα χαρτιά. Τα κοστούμια και οι εφημερίδες ενισχύουν την εντύπωση μιας πολιτισμένης καθημερινότητας. Το βαμβάκι έχει ήδη αποχωριστεί από τους ανθρώπους που το καλλιέργησαν και το μάζεψαν. Αυτός ο χωρισμός έχει σημασία. Ο κλάδος είχε στηριχτεί στην εργασία υποδουλωμένων ανθρώπων και μετά τον Εμφύλιο η εκμετάλλευση συνεχίστηκε μέσω της επίμορτης αγροληψίας. Το γραφείο κάνει το δικό του μέρος σε αυτό το σύστημα να φαίνεται τακτοποιημένο.

Υπάρχει και μια δεύτερη οικονομική ειρωνεία. Ο Ντεγκά ήλπιζε ότι ένας κλωστοϋφαντουργός του Μάντσεστερ θα αγόραζε τον πίνακα, αλλά η πώληση δεν έγινε. Το Πο τον απέκτησε το 1878 για 2.000 φράγκα, με πόρους από το κληροδότημα του Εμίλ Νουλιμπός. Στην ευχαριστήρια επιστολή προς τον επιμελητή Σαρλ Λε Κερ, ο Ντεγκά παραδεχόταν ότι η επιλογή του από μουσείο ήταν νέα εμπειρία. Ο πίνακας που δεν βρήκε τον βιομήχανο αγοραστή για τον οποίο προοριζόταν έγινε το πρώτο έργο του που αγοράστηκε για δημόσια συλλογή.

Μόλις το 1864 είχε ιδρυθεί το Μουσείο Καλών Τεχνών του Πο. Το σημερινό αρ ντεκό κτίριο χρονολογείται στο 1931, οπότε η αγορά ανήκει σε παλαιότερο κεφάλαιο από την αρχιτεκτονική που περιβάλλει τη συλλογή. Έγινε όσο ο Ντεγκά εξακολουθούσε να εργάζεται, χωρίς εγγύηση ότι μελλοντικοί επισκέπτες θα διέσχιζαν την πόλη για εκείνον. Γι’ αυτό δεν αρκεί να βλέπουμε ένα περιφερειακό μουσείο ως βολική συγκέντρωση ονομάτων ήδη αναγνωρισμένων αλλού. Μερικές φορές η απόφαση προηγήθηκε της γενικής αποδοχής.

Μοριζό: το ράψιμο δεν είναι διακοπές

Το σκυμμένο κεφάλι της Παζί θα μπορούσε να ανήκει σε καλοκαιρινή ονειροπόληση, αλλά τα χέρια της έχουν δουλειά. Στην Παζί που ράβει στον κήπο του Μπουζιβάλ, η Μπερτ Μοριζό ζωγραφίζει μια γυναίκα του οικιακού της προσωπικού έξω, σε παγκάκι δίπλα σε καλάθι. Λευκά τριαντάφυλλα γεμίζουν το πράσινο πίσω της. Ο κήπος προσφέρει ομορφιά και φως, χωρίς να την απαλλάσσει από την εργασία. Μετά τους εμπόρους βαμβακιού, το ύφασμα σε άλλο ζευγάρι χεριών συνδέει διακριτικά το δημόσιο εμπόριο με την οικιακή δουλειά.

Στο Μπουζιβάλ νοίκιαζαν σπίτι η Μοριζό και ο σύζυγός της Εζέν Μανέ από το 1881 έως το 1884· ο πίνακας ανήκει στην πρώτη από αυτές τις χρονιές. Η Παζί εμφανίστηκε επανειλημμένα στο έργο της. Εδώ το πρόσωπο έχει λεπτότητα διαφορετική από τις ελεύθερες πινελιές των φυτών και των ρούχων. Στις γωνίες φαίνεται γυμνός καμβάς. Αντί να γεμίζει όλες τις επιφάνειες εξίσου, η Μοριζό αφήνει την προσοχή να συγκεντρώνεται και να διασκορπίζεται. Οι άκρες που μοιάζουν ημιτελείς κάνουν τη συγκέντρωση του μοντέλου ακόμη πιο πειστική.

Επιμείνετε στο όριο ανάμεσα στο μανίκι και στο περιβάλλον του. Οι επισκέψεις σε μουσεία συχνά μας μαθαίνουν να αναγνωρίζουμε γρήγορα τα αντικείμενα και να προχωρούμε. Η Μοριζό κάνει αυτή τη συνήθεια λιγότερο ικανοποιητική: η απόλαυση βρίσκεται στα ζωγραφικά ίχνη που σχεδόν γίνονται στερεό πράγμα και ύστερα χαλαρώνουν ξανά. Η μορφή της δεν είναι ανώνυμη διακόσμηση ούτε αφορμή για μεγάλο ηθικό δίδαγμα. Η Παζί έχει όνομα, εργασία και στάση που την αποσύρει από την εξέτασή μας. Ο πίνακας έφτασε στο Πο το 1907 ως δωρεά του γαμπρού της Μοριζό, Ερνέστ Ρουάρ.

Ενγκρ: τιμή σε έναν απόντα βασιλιά

Στο κάστρο, ένα άλλο ζευγάρι χέρια κρατά σπαθί. Ο Δον Πέδρο του Τολέδο φιλά το σπαθί του Ερρίκου Δ΄ του Ενγκρ αφηγείται ένα επεισόδιο: ένας Ισπανός πρεσβευτής συναντά νεαρό ακόλουθο που μεταφέρει το όπλο του Γάλλου βασιλιά. Ο πρεσβευτής γονατίζει για να το τιμήσει. Ο ηγεμόνας δεν χρειάζεται να βρίσκεται μπροστά του· το σπαθί μεταφέρει τη φήμη του. Ζωγραφισμένος το 1819 ως δώρο στον φίλο του Ενγκρ Ζαν Αλώ, ο μικρός καμβάς μετατρέπει τη διπλωματία σε στιγμή σχεδόν ιδιωτικής αφοσίωσης.

Διαβάστε το επεισόδιο ως ιστορία του θρύλου του Ερρίκου Δ΄, χωρίς να το θεωρήσετε μαρτυρία αυτόπτη. Ο Ενγκρ επέστρεψε αρκετές φορές στο θέμα· η παλαιότερη εκδοχή, που εκτέθηκε το 1814, έχει χαθεί. Ο πίνακας του Πο διατηρεί πρώιμη μορφή του ενδιαφέροντός του για τα ιστορικά ανέκδοτα. Μέρος της έλξης είναι η κλίμακα. Το πολιτικό κύρος, που συνήθως εκφράζεται με τεράστια πορτρέτα και μάχες, συγκεντρώνεται στη συνάντηση ενός σκυμμένου σώματος με ένα αντικείμενο. Η εξουσία του βασιλιά μοιάζει να περνά μέσω του σπαθιού στον άνθρωπο που το μεταφέρει.

Εδώ στο κάστρο γεννήθηκε ο Ερρίκος Δ΄ το 1553, αλλά μεγάλο μέρος του χώρου που γνώρισαν οι μεταγενέστεροι επισκέπτες ξαναφτιάχτηκε πολύ αργότερα. Ο Λουδοβίκος-Φίλιππος ξεκίνησε μεγάλη αποκατάσταση το 1838, αναδημιουργώντας αναγεννησιακά εσωτερικά για αυλή του 19ου αιώνα. Ήθελε να ενισχύσει τη σύνδεσή του με τον Βουρβόνο πρόγονό του. Δεν πρόλαβε να επισκεφτεί ο ίδιος το κάστρο πριν εξοριστεί το 1848. Η ματαιωμένη πρόθεση δίνει στο ανάκτορο μια ακόμη ανθρώπινη διάσταση: ένας μονάρχης ετοίμασε δυναστική επιστροφή στο σπίτι, την οποία δεν πρόλαβε η βασιλεία του.

Ένας περίπατος διατηρείται για την πόλη

Με άλλους πρωταγωνιστές συνεχίζεται η ιστορία των κήπων. Όταν τμήματα του βασιλικού κτήματος προσφέρθηκαν προς πώληση κατά την Επανάσταση, πολίτες ίδρυσαν εταιρεία για να τα αγοράσουν και να τα διατηρήσουν ως δημόσιο περίπατο. Το 1815 πρόσφεραν την ιδιοκτησία στον Λουδοβίκο ΙΗ΄, με τον όρο να συνεχίσουν οι κάτοικοι να περπατούν εκεί. Το πάρκο ανήκει λοιπόν στη διαδρομή για λόγους πέρα από τον καθαρό αέρα. Η διατήρησή του καταγράφει και μια οργανωμένη πράξη αγάπης της πόλης για τον τόπο της.

Στήστε το πρόγραμμα γύρω από τους όρους επίσκεψης του κάστρου και αφήστε μετά ένα ήρεμο διάστημα για τον Ντεγκά και τη Μοριζό στο Μουσείο Καλών Τεχνών. Πριν ξεκινήσετε, επιβεβαιώστε τόσο το ωράριο όσο και ότι οι πίνακες που σας ενδιαφέρουν θα είναι προσβάσιμοι την ημέρα σας. Ύστερα πάρτε τη boulevard des Pyrénées από την πλευρά του κάστρου προς το Παλαί Μπωμόν. Αφήστε τον τελευταίο περίπατο χωρίς στόχο για αριθμό αξιοθέατων. Μετά από τόσα ζωγραφισμένα χέρια απασχολημένα με κάτι, έχει ιδιαίτερη χαρά να μη μένει άλλη υποχρέωση.