Μουσεία και τέχνη στο Νανσί: Καραβάτζο, Μανέ και η πόλη του Φριάν

Ένα κορίτσι ξεκόβει από τους μεγάλους για να δώσει χρήματα σε έναν ζητιάνο. Πίσω του, μαυροντυμένες γυναίκες κρατούν λουλούδια καθώς κατευθύνονται προς το νεκροταφείο Πρεβίλ του Νανσί. Στη Γιορτή των Αγίων Πάντων του Εμίλ Φριάν, η ετήσια συνήθεια της πόλης μοιάζει να σταματά για ένα δευτερόλεπτο, όσο χρειάζεται για να προσέξουν δύο άνθρωποι ο ένας τον άλλον. Ζωγραφισμένη το 1888, η σκηνή προσφέρεται ως αρχή μιας επίσκεψης στο Νανσί. Η ιστορία της τέχνης εδώ ανήκει στους δρόμους και στις οικογένειες όσο και στα ονόματα που ήρθαν απ’ έξω.

Στην πλατεία Στανισλάς, ένα από τα περίπτερα στεγάζει το Μουσείο Καλών Τεχνών. Η πλατεία δημιουργήθηκε το 1755 προς τιμήν του Λουδοβίκου ΙΕ΄, γαμπρού του Στανισλάς, δούκα της Λωρραίνης. Αφιερώστε στο μουσείο μεγάλο μέρος του πρωινού και κρατήστε το απόγευμα για την πόλη έξω από αυτό. Οι πέντε πίνακες που ακολουθούν οδηγούν από τη δουκική αυλή στην είσοδο ενός νεκροταφείου και από μια κομψή γυναίκα που αποφάσισε πού θα καταλήξει το πορτρέτο της σε ένα πρώην μοντέλο που πήρε η ίδια το πινέλο.

Τα κενά στη διαδρομή του Καραβάτζο

Ο Ευαγγελισμός του Καραβάτζο είχε ήδη αλλάξει εκκλησία όταν οι επαναστάτες τον κατέσχεσαν από τον καθεδρικό του Νανσί το 1793. Από τους τελευταίους πίνακές του, χρονολογείται γύρω στο 1607–10. Κοσμούσε την Αγία Τράπεζα του ναού του Αγίου Γεωργίου στο δουκικό ανάκτορο και μεταφέρθηκε στον πριματικό ναό κάποια στιγμή μετά το 1618. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιος τον παρήγγειλε αρχικά. Η μετέπειτα πορεία του, από την ευλάβεια της αυλής στη λατρεία της εκκλησίας και στη δημόσια συλλογή, ακολουθεί τις αλλαγές στους θεσμούς της ίδιας της πόλης.

Με την πλάτη γυρισμένη προς εμάς, ο άγγελος διασχίζει το επάνω μέρος του καμβά. Η Μαρία σκύβει από κάτω του. Δεν πρόκειται για ισόρροπο διάλογο δύο μορφών που αντικρίζονται σε ένα κομψό δωμάτιο. Ο αγγελιαφόρος καταλαμβάνει τον χώρο, ενώ εκείνη που δέχεται το μήνυμα διπλώνει το σώμα της μέσα του. Ακολουθήστε τη γραμμή του χεριού του προς τη Μαρία πριν επιχειρήσετε να διακρίνετε τα έπιπλα στο σκοτάδι.

Οι φθορές του καμβά και οι μεταγενέστερες επεμβάσεις δεν επιτρέπουν να θεωρούμε κάθε σημερινή πινελιά ανέπαφο ίχνος του αρχικού έργου. Ο άγγελος έχει ιδιαίτερη σημασία για την αποτίμηση όσων σώζονται. Χρειάζεται λοιπόν λίγο πιο αργή και προσεκτική παρατήρηση. Το σκοτάδι ανήκει στη σύνθεση, αλλά και το ίδιο το αντικείμενο έχει υλική ιστορία. Μπροστά σας βρίσκεται ένας πίνακας που πέρασε από διαφορετικούς θεσμούς, με τα σημάδια αυτής της διαδρομής, και όχι μια άψογα διατηρημένη εικονογράφηση βιβλικού χωρίου.

Δύο χειμώνες στη μνήμη της πόλης

Η επίσκεψη του Καρόλου Ι΄ στο Νανσί το 1828 στάθηκε αφορμή για την παραγγελία της Μάχης του Νανσί στον Ντελακρουά. Ολοκληρωμένος το 1831, ο πίνακας επιστρέφει στην 5η Ιανουαρίου 1477, όταν ο Κάρολος ο Τολμηρός σκοτώθηκε στη μάχη που έβαλε τέλος στην προσπάθειά του να καταλάβει τη Λωρραίνη. Ο Ντελακρουά απεικονίζει τη μοιραία συνάντησή του με τον ιππότη Μποζεμόν. Ένας ζωγράφος του 19ου αιώνα καλούνταν να δώσει στην πόλη μια εικόνα της μακρινής εκείνης στιγμής που εξασφάλισε την επιβίωσή της.

Άλογα και άντρες συγκλίνουν μέσα στη μάχη, ενώ το τοπίο τοποθετεί τη βία σε ευρύτερο χώρο. Η εικόνα δεν διαβάζεται εύκολα σαν χάρτης. Πρώτα σταθείτε πιο πίσω και ύστερα ξεχωρίστε μέσα στην κίνηση τη μοιραία συνάντηση. Μπορεί να ξέρει κανείς ποιος νίκησε και πάλι να δυσκολεύεται να βρει ένα σταθερό κέντρο. Αυτή η αστάθεια ξεχωρίζει τη ζωγραφισμένη μάχη από ένα διάγραμμα στρατιωτικών θέσεων: τα σώματα πρέπει να πατήσουν στο έδαφος που ο χάρτης μετατρέπει σε σύμβολα.

Στην είσοδο του νεκροταφείου Πρεβίλ, η Γιορτή των Αγίων Πάντων του Φριάν φέρνει τη μνήμη της πόλης στην κλίμακα μιας συνηθισμένης τελετουργίας. Τα μαύρα ρούχα χαράζουν την πομπή πάνω στο ωχρό χειμωνιάτικο φόντο και τα χρυσάνθεμα δηλώνουν τον σκοπό της επίσκεψης. Τα πρόσωπα δουλεύτηκαν προσεκτικά στο εργαστήριο, πιθανότατα με τη βοήθεια φωτογραφιών. Η αίσθηση μιας περαστικής στιγμής προέκυψε από προετοιμασία· δεν σημαίνει ότι ο Φριάν αντέγραψε απλώς κάτι τη στιγμή που συνέβαινε.

Το ειδικό βραβείο στο Σαλόν του 1889 ακολούθησε η αγορά του έργου από το κράτος. Στο μουσείο του Νανσί έφτασε μετά τον θάνατο του Φριάν. Πριν επιστρέψει στην πόλη, το τοπικό του θέμα είχε αποκτήσει κοινό σε εθνικό επίπεδο. Προσέξτε ιδιαίτερα το απλωμένο χέρι του παιδιού. Οι μεγάλοι πηγαίνουν να θυμηθούν τους νεκρούς, αλλά αυτή η μικρή συναλλαγή στρέφει για λίγο την προσοχή της πομπής σε έναν ζωντανό άνθρωπο στην πύλη.

Η Μερί Λοράν αποφασίζει πού θα πάει

Χάρη στη γυναίκα που απεικονίζει έφτασε στο Νανσί το Φθινόπωρο του Μανέ. Η Μερί Λοράν το κληροδότησε στη γενέτειρά της και το κληροδότημα εντάχθηκε στη συλλογή το 1905. Στην πώληση μετά τον θάνατο του ζωγράφου, ο πίνακας είχε αγοραστεί για 1.550 φράγκα, πιθανότατα για λογαριασμό της. Το μοντέλο έγινε έτσι ο άνθρωπος που συνέβαλε στον καθορισμό της δημόσιας τύχης της εικόνας του. Θυμηθείτε αυτή την απόφαση όταν αρχίσουν να σας αποσπούν τα ρούχα του πορτρέτου.

Τυλιγμένη σε ένδυμα με γούνινο τελείωμα, η Λοράν παρουσιάζεται σε προφίλ μπροστά σε ένα ιαπωνικό ύφασμα με σχέδια. Το φθινόπωρο αποδίδεται με την ενδυμασία, χωρίς τοπίο και φύλλα που πέφτουν. Η πλαϊνή στάση δεν της επιτρέπει να ανταποδώσει το βλέμμα μας, όμως η χροιά του προσώπου της παραμένει ο προορισμός προς τον οποίο οδηγούν τα σκούρα ρούχα και το μπλε φόντο. Η σύνθεση δεν της ζητά να παίξει κάποιο επεισόδιο για χάρη μας.

Από τις τέσσερις εποχικές μορφές που σχεδίαζε να ζωγραφίσει, ο Μανέ ολοκλήρωσε μόνο δύο. Το πορτρέτο ανήκε σε αυτό το ανολοκλήρωτο σχέδιο, του οποίου η ακριβής εξέλιξη παραμένει αβέβαιη. Ο Αντονέν Προυστ ενθάρρυνε το εγχείρημα, αλλά δεν είναι σαφές αν ολόκληρος ο κύκλος είχε αποφασιστεί εξαρχής. Η εκκρεμότητα ταιριάζει στην ανεξάρτητη ζωή του πίνακα. Η Λοράν μπορούσε να κατέχει και να κληροδοτήσει τη συγκεκριμένη εικόνα χωρίς να χρειάζεται το υπόλοιπο διακοσμητικό σύνολο για να γίνει κατανοητή.

Η Βαλαντόν δίνει στο μοντέλο τρία σώματα

Δουλεύοντας ως μοντέλο, η Σουζάν Βαλαντόν είχε μάθει πολλά για τη ζωγραφική. Στο Ρίξιμο του διχτυού αντέστρεψε τους ρόλους. Ο νεότερος εραστής της, Αντρέ Ουτέρ, επίσης ζωγράφος, πόζαρε για το αντρικό σώμα που εμφανίζεται σε τρεις διαδοχικές στάσεις. Ο καμβάς χρονολογείται στο 1914. Η κίνηση του ριξίματος ξεδιπλώνεται σε όλη την εικόνα αντί να παγώνει σε μία στιγμή. Το δίχτυ εξηγεί τις μετατοπίσεις της ισορροπίας και την προσπάθεια.

Η παρουσίαση στο Σαλόν των Ανεξαρτήτων προκάλεσε υβριστική επίθεση του Αρτύρ Κραβάν, ο οποίος καταδικάστηκε για δυσφήμηση. Το επεισόδιο προσφέρεται για αφήγηση σκανδάλου, αλλά ο πίνακας αξίζει περισσότερο χρόνο από την προσβολή. Παρακολουθήστε πώς μεταφέρεται το βάρος από τη μία μορφή στην άλλη. Τα έντονα περιγράμματα ξεχωρίζουν κάθε σώμα, ενώ η επανάληψη του μοντέλου επιτρέπει στο μάτι να συγκρίνει τις φάσεις της κίνησης. Η Βαλαντόν, που κάποτε παρακολουθούσε τους ζωγράφους να εργάζονται, ορίζει τώρα τη θέση του σώματος που θα εξετάσουν όλοι οι άλλοι.

Για ένα δεύτερο απόγευμα, το Μουσείο της Σχολής του Νανσί μεταφέρει το ζήτημα του ιδιωτικού γούστου στο παλιό σπίτι ενός συλλέκτη. Άνοιξε το 1964 στην ιδιοκτησία που συνδέεται με τον Εζέν Κορμπέν, επιχειρηματία των πολυκαταστημάτων και προστάτη των τεχνών. Την πρώτη ημέρα, πάντως, μην το στριμώξετε στα λεπτά που θα περισσέψουν. Πριν ταξιδέψετε, επιβεβαιώστε με το Μουσείο Καλών Τεχνών ότι οι πέντε πίνακες είναι διαθέσιμοι για θέαση και κρατήστε λίγο φως ημέρας για την πλατεία Στανισλάς. Η πόλη του Φριάν γίνεται πιο εύκολο να την φανταστείτε μόλις βγείτε από το μουσείο.